Тарим дәрясиниң һазирқи икологийилик барғансери начарлашмақта


2005-08-02
Share

Әзәлдин уйғурларниң һаятлиқ мәнбии вә мәдәнийәт бөшүки дәп атилип кәлгән тарим дәряси асия бойичә биринчи узун ички қуруқлуқ дәряси болуп, қәшқәр хотән, көсән, кирорәндәк қәдими шәһәрләр униң кәң саһиллириға җайлашқан һәмдә милйонлиған хәлқ, һесабсиз һайван, чәксиз орман - отлақ вадилири бу ана дәрядин су ичип, һаятлиқ дунясини бәрпа қилип кәлгән.

"Йешил каридорлар" йоқимақта

Ақсу дәряси, хотән дәряси вә зәрәпшан дәрялириниң еқинлири қошулуп һасил болған бу дәряниң узунлуқи җәми 2437 километир болуп, тәклимакан қумлуқиниң җәнуб вә шималида нурғунлиған тоғрақ орманлиқи арқилиқ "йешил каридорлар" ни шәкилләндүргән.

Лекин йеқинқи йиллардин буян, бу йәрдики тоғрақ орманлиқи йилдин - йилға қуруп түгәватқанлиқтин, "йешил каридор" өзиниң әслидики тәбиий екологийисини сақлиялмай, йоқап кетиш алдида турмақта. Шундақла тарим дәря сүйиму йилдин - йилға қуруп, мәзкур җайниң муһити еғир дәриҗидә бузулған.

Америкида турушлуқ муһит тәтқиқатчиси садир әпәнди тарим дәрясиниң су мәнбәси вә униң икологийилик муһити һәққидә тохтилип мундақ деди:

"Тарим дәряси үч чоң тармақ еқиндин тәркип тапқан. Бу үч чоң тармақ дәря чәрчән дәряси, хотән дәряси вә ақсу дәрясидин ибарәт. Чәрчән дәряси билән хотән дәрясиниң су мәнбәси куенлон теғидин башлиниду. Ақсу дәряси болса тәңри теғидин башлиниду. Бу үч чоң дәря бир йәрдә қошулуп тарим дәрясини шәкилләндүриду. Тарим дәряси тарим ойманлиқиниң шималий қисмини бойлап, ғәрбтин шәрққә қарап ақиду. Лекин, еқин миқдариниң йилдин – йилға азлиши сәвәбидин, 1972-йиллардин башлап лопнур көлигә су йетип баралмайдиған һаләткә чүшүп қалған.

Йеқинда, тәңритағ тор бетидә, тарим дәрясиниң һазирқи һалити вә уни яхшилаш һәққидә мәхсус мақалә елан қилинған болуп, мақалидә йеқинқи йиллардин буян, қалаймиқан боз йәр ечиш вә қалаймиқан су ишлитиш сәвәблиридин дәря бойидики тоғрақлиқниң зор бузғунчилиқларға учриғанлиқи, шундақла бүгүнки күнгә кәлгәндә "йешил каридорлар" ниң һәқиқәтән йоқап кетиш гирвикигә йәткәнлики ашкариланған. Һәмдә бу һәқтә чоқум җиддий һәрикәткә келип, йетәрлик чарә - тәдбирләрни қоллиниш керәклики алаһидә тәкитләнгән.

Тарим дәрясиниң муһитини яхшилаш үчүн нопусни азайтиш керәк

Радиомизниң зияритини қобул қилған муһит тәтқиқатчиси садир әпәнди "тарим дәрясиниң екологийилик муһити бу қәдәр бузулған шараитта, уни өз әсилигә кәлтүрүш наһайити тәс" дәп тәкитләп, әгәр хитай һөкүмити тарим дәрясиниң муһитини яхшилаймиз дәйдикән, алди билән шу җайдики су мәнбәсидин пайдилиниватқан нопус азайтиш керәк" дәп көрсәтти.

Тәңритағ тор бетидә елан қилинған мақалида ейтилишичә, тарим дәряси бойидики тоғрақ орманлиқи 50 - йиллардики 810 миң модин барғансери азийип һазирқи 11 миң моға чүшүп қалған. Тарим ойманлиқидики тәклимакан вә қомтағ чөлликиниң көп қисимлири бирлишип кәткәнликтин, арилиқтики 218 - номурлуқ дөләт таш йолиниң көп қисми қум астида қалған.

Тарим дәрясиға су қоюп бериш мәсилини һәл қилалмайду

Тарим дәрясиниң төвән еқинида елип берилған тәкшүрүшләр һәққидики доклатта көрситилишичә, 50 - йиллардин бери, тәхминән 10 километир кәңликтики йешил йепинчә үсүмлүклири 2 километир арилиққа чүшүп қалған. Йешил каридордики тоғрақлиқ орман пүтүнләй вәйран болуп кәткән. 1321 Километир узунлуқтики ғол еқин бинәмләргә су башлаш сәвәбидин 300 километир қисқирап кәткән.

Тәкшүрүш доклатида йәнә, дөләтниң 2 - линийә чоң йоли йәни 218 - номурлуқ дөләт таш йолиниң чәрчән вә корла арисидики 160 кело метирлиқ қисминиң қумлуқ һоҗумиға учриғанлиқи һәмдә 100 парчә қумлуқниң бир -биригә қошулуп кәткәнлики қатарлиқ әһваллар оттуриға қоюлған.

Хитай һөкүмити 2001 - йилидин буян, тарим дәрясиниң муһитини яхшилаймиз дәп, тарим дәрясиға су қоюп бериш пиланини түзүп чиққан.

Тәңритағ тор бетиниң йеқинда бәргән хәвиридә көрситилишичә, 2004 - йилиға қәдәр, тарим дәрясиға 7 қетим су селинған болуп, бундақ қилиш арқилиқ тарим дәрясиниң екологийилик муһити аз- тола яхшилинишқа қарап маңған. Лекин муһит тәтқиқатчиси садир әпәнди : " тарим дәрясини һәргизму бу хил усул арқилиқ қутқузуп қалғили болмайду " дәп қариған. (Меһрибан)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт