Хотән һөкүмитиниң малийә вәзири - муһәммәд қасим дамоллам


2007-08-14
Share

Йеқинқи заман тарихида уйғур елидә башланған йеңи ойғиниш һәрикитиниң асас салғучилиридин бири болған, уйғур пәрзәнтлириниң пакистан, сәуди әрәбистани вә мисир қатарлиқ ислам мәмликәтлиридики али билим юртлирида илим тәһсил қилиш йолини ачқан, атағлиқ диний алим, мәшһур җамаәт әрбаби мәрһум муһәммәд абдулла мәхсумниң оғли, тәклимакан уйғур нәшриятиниң қурғучиси , оқушини аввал дадисида, андин пакистан вә мисирларда тамамлиғандин кейин пүтүн һаятини миллитигә хизмәт қилиш йолиға атап келиватқан, һазирғичә җәми 60парчидин көпрәк китаб нәшир қилип вәтән ичи вә сиртидики уйғур пәрзәнтлиригә тарқатқан, вәтәнпәрвәр яш алим абдулҗелил туран әпәнди өзиниң uyghurweb.net Тор бетидә муһәммәд қасим дамоллам һәсрәтий тәвәллудиниң 100 йиллиқи мунасивити билән бир мақала елан қилған болуп, у бизниң бу һәқтики сөһбитимизни қобул қилған иди.

Дамолламниң дуняға келиши

Абдуҗелил туран әпәнди дамолламниң дуня келиши вә балилиқ чағлири һәққидә мундақ диди:" йетилгән алим, талантлиқ шаир муһәммәд қасим дамоллам (тәхәллуси һәсрәти) муһәммәд сиддиқ ибни әмин қари әләм ахунум қарақашиниң оғли болуп, бовиси әмин қари әләм ахунум әйни замандики хотәнниң даңлиқ өлималиридин болуп, у кишиниң қолида йүзлигән талиплар оқуп йетишип чиққан иди.

Муһәммәд қасим дамоллам хотәнниң қарақаш дәряси бойиға җайлашқан җағлиға кәнтидә 1907 - йили дуняға кәлгән. Алди билән чоң аниси нәбирә хенимниң тәрбийисидә болуп, кейин йәттә йешида қарақашқа қайтуруп келинип дини мәктәпкә оқушқа берилгән, бу җәрянда мутисәввип әли мәрдан һәзрәт дегән кишиниң тәсири билән тәсәввуп идийисиниң тәсиригә мәлум дәриҗидә учриған."

Абдуҗелил туран әпәндиниң ейтишичә: кейинчә шаир юртини ташлап қәшқәргә чиқип кәткән. Шаир қәшқәргә кәлгәндин кейин, кона шәһәрдики чаһарсу мәдрисисигә орунлишип, шу дәврниң атақлиқ алимлиридин мәһмуд ахун дамоллам, һашим ахун дамоллам, шәмсиддин дамолламларниң қолида уқуп дини илим өгәнгән. Қәшқәрдики мәдрисидә абдулғәни ахун дамоллам, әмир нур әһмәд хан билән савақдаш болуп, биллә оқуған. Шаирниң шеири иҗадийити мушу җәрянда башланған болуп, буниңға нур әһмәд ханниң тәсир көрсәткәнликини, шеир илмини нур әһмәд хандин өгәнгәнликини шаир мундақ язған:

"Маңа рәһбәр иди һәр ишта ол яр,

Аниңдин һасил әттим илми әшар."

Шаир қәшқәрдә оқуватқан йиллири уйғур миллий азатлиқ һәрикитиниң алдинқи қатардики вәкиллиридин мәрһум муһәммәд әмин буғра (әйни заманда муһәммәд әмин дамоллам, муһәммәд әмин һәзритим дәп атилатти) 1922 - йиллири мәдрисә тәһсилини пүттүрүп, қарақаш ойбағ мәдрисисигә мудәррис болғандин кейин, биртәрәптин талипларни тәрбийиләп йетиштүрсә, йәнә бир тәрәптин өзхәлқиниң тәқдиридин қайғуруп, вәтәнни қутқузуп, хәлқни азат қилишниң йолини издәйду. Бу мәқсәткә йетиш үчүн, алди билән шәрқий түркистанниң һәрқайси шәһәрлирини айлинип чиқиду вә охшаш пикирдики кишиләр билән тонушиду, пикир алмаштуриду вә мәслиһәтлишиду. Болупму ғулҗида атақлиқ дини алим вә сиясий әрбаб сабит дамоллам билән тонушуп, бу киши билән мәлум мәсилиләрдә бир қарарға келиду. Нәтиҗидә, муһәммәд әмин буғра хотәнгә, сабит дамоллам чәтәлгә йолға чиқиду.

Муһәммәд әмин буғра хотәнгә йетип келипла тәшкилат қуруш ишиға киришиду вә мәлум һазирлиқларни пүттүриду. Хотәнниң шу чағдики еғир вәзийитини, хәлқ аммисиниң роһи һалитини вә қораллиқ инқилабниң йеқинлишип қалғанлиқини тоғра һес қилғанлар зиялийлар қатлимидики өлималар иди. Шуниң билән, 1932 - йили 9 - айдин башлап муһәммәд әмин дамоллам (буғра) тәшкилат қуруш ишини башливетиду, бу арида сабит дамолламму келишим бойичә чәт әлдин удул хотәнгә келип муһәммәд әмин буғра билән учришиду. Пухта тәйярлиқлар пүткәндин кейин 1933 - йили 1 - айниң 2 - күни тәшкилат әзалири вәкилләр мәҗлиси ечип, муһәммәд нияз әләм ахунумни һөкүмдар сайлап һәммә униңға бәйәт қилиду. Муһәммәд әмин буғра баш қомандан болуп, пүтүн һәрбий ишларни башқурушни өз үстигә елип, әскири күчләрни тәшкилләш, уруш пиланини түзүш, қоралландуруш, уруш оператсийисини түзүш қатарлиқ ишларни иҗра қилишқа мәсул болиду. Сабит дамоллам болса баш мәслиһәтчи, диний ишлар пишиваси йәни шәйхулислам вә маарип, әдлийә, вәз тәшвиқат ишлириға мәсул болиду.

Муһәммәд әмин дамоллам һазирқи вәзийәт һәққидә сөз қилип: юрт ичидә зулум, изишләр һәддидин ашқанлиқини, хәлқниң наразилиқ кәйпиятиниң күчийиватқанлиқини, чирик һөкүмәтниң вәһшилишиватқанлиқини, шуниң үчүн қозғилаңниң чоқум ғәлибә қилидиғанлиқини көрситип, муҗаһидларни ишәнчигә игә қилиду.

Йиғин қатнашқучилири қуран тутуп қәсәм ичишиду, шуниң билән мәҗлис ахирлишиду вә хотән ислам һөкүмитиниң асаси тиклиниду.

Тәшкилат қурулуп, һәммә һазирлиқлар пүткәндин кейин, 1933 - йили 2 - айниң 13 - күни муһәммәд әмин дамоллам башчилиқида 68 киши қарақаш дотәй ямулиға һуҗум қилип шу күни қарақашни пәтһи қилиду. Арқа арқидин башқа наһийиләр пәтһи болуп, нийидин йәркәнгә қәдәр хотән һөкүмитигә тәвә болиду. Бу һөкүмәт тарихта "хотән ислам һөкүмити" дәп яд қилиниду. "

Дамолламниң инқилаб сепигә кириши

Абдуҗелил туран әпәнди дамолламниң инқилаб сепигә кириши һәққидә мундақ диди:" муһәммәд қасим дамоллам қарақашта җиһад һәрикити башланғанлиқини аңлап, оқушни тохтитип дәрһал қарақашқа йетип келип, муһәммәд әмин һәзритим, сабит дамоллам, сбғәтуллаһ мәвливи, 1939 - йили мәдинидә вапат болған муһәммәд нияз әләм ахунум(милик һәзритим), шаһ мәнсур, әмир саһиб (нур әһмәд хан)ларниң сепигә қошулуп, актип һалда җиһадқа иштирак қилиду вә хотән ислам һөкүмитиниң малийә вәзири болуп, һөкүмәтниң пүтүн кирим чиқим ишлирини башқуриду. Бу һөкүмәт 1934 - йили туңганлар тәрипидин қанлиқ бастурулуп, шу йили 7 - айда муһәммәд әмин буғра һиндистанға һиҗрәт қилғанға қәдәр һакимийәт йүргүзиду."

Дамолламниң вәтән сиртидики күрәшлири

Абдуҗелил туран әпәндиниң ейтишичә: шаир муһәммәд қасим дамолламму муһәммәд имин буғра билән вәтәндин айрилип кәшмиргә келиду, шу күндин башлап шаирниң сәргәрданлиқ һаяти башлиниду. Кәшмиргә кәлгәндин кейин, 1939 - йили "түркистан муһаҗирлар җәмийити" қуруп, униң рәисликигә муһәммәд қасим дамоллам сайлинип, пүтүн шәрқий түркистанлиқ муһаҗирларниң ишиға мәсул болуп, кечә күндүз хәлқниң хизмити билән мәшғул болиду, бу җәмийәт шәрқий түркистанлиқ муһаҗирларниң ишини тәшкиллик вә тәртиплик елип беришта муһим рол ойнайду.

Муһәммәд қасим дамоллам җәмийәттики вәзиписини ада әйлигәнниң сиртида әтигән ахшамлири җамаәткә қуран кәрим вә һәдис шәрипләрдин вәз тәблих, әмр мәруп қилип бериду һәмдә 1942 - йили муһәммәд әмин буғра нәнҗиңға кәткәнгә қәдәр муһәммәд әмин буғра билән биргә һәрикәт қилиду. 1950 - Йили муһәммәд әмин буғра билән сәуди әрәбистанға берип һәҗ қилип, у йәрдин мисирға берип зиярәттә болуп, йәнә кәшмиргә қайтип келиду.

Дамолламниң әмгәклири

Абдуҗелил туран әпәнди дамолламниң дамолламниң әмгәклири һәққидә мундақ диди:" шаир бу мәзгилдә өзиниң вәтәнгә болған сап муһәббити, халис етиқадини күйләп көплигән шеир қәсидиләрни йезип "ниҗат йоли" дегән китабни түзүп чиққан вә мәрһум мүһәммәд әмин буғраниң "шәрқий түркистан тарихиниң кейинки қисми - шәрқий түркистан миллий инқилап тарихи"ни нәшр қилдуриду.

1968 - Йили сәуди әрәбистанға берип, икки йилға йеқин туруп, һәҗ қилип йәнә кәшмиргә қайтип кәлгән. Кәшмирдә тоққуз йил турғандин кейин, сәуди әрәбистан арқилиқ түркийигә келип, әйса юсуф алиптекин әпәнди билән истанбулдики шәрқий түркистан нәшрият мәркизидә вәтән даваси билән мәшғул болған. 1982ـ Йили сәуди әрәбистанға келип орунлашқан. Муһәммәд қасим дамоллам сәргәрданлиқ һаятида язған шеир, қәсидилирини топлап "ниҗат йоли" дегән исим билән биринчи қетим 1951 - йили кәшмирдә, иккинчи қетим 1981 - йили истанбулда өз хираҗити билән бастуруп тарқатқан. Бу китаб 2000 - йили истанбулда йеңи қияпәт билән қайта нәшир қилинған. Муһәммәд қасим дамолламниң 1940 - йиллири кәшмирдә язған "пәрзуләйн" намлиқ намаз мәсилилиригә беғишлап йезилған кичик һәҗимлик китаби кәшмир, шаңхәй, сәуди әрәбистанларда қайта қайта нәшир қилинған вә хотәндә узун йил диний оқушлуқ китаби болуп кәлгән. Муһәммәд қасим дамоллам әрәб, фарс, орду тиллирини пишшиқ билсиму китаблирини уйғур тилида язған.

Муһәммәд қасим дамоллам вәтәндин айрилип узун йил сәргәрданлиқта өткән, вәтәнсизликниң дәрдини йәткүчә тартқан киши болуп, асарәттики инсанларниң һәрқанчә раһәт парағәттә яшиғинидин, һәттаки қарундәк бай болуп кәткинидинму, вәтәнсиз милләтниң балдуррақ өлүп, йәр астиға кирип кәткининиң техиму әвзәл икәнликини, өзи асарәттә болсиму барға қанаәт қилип, шүкривазлиқни тәшәббус қилғучиларниң хеним миҗәз кишиләр икәнликини мундақ хуласиләйду:

"Өлүм яхши асарәт астида иззәттә болғандин,

Вәя бағу чимәнләр ичрә көп раһәттә болғандин,

Вәя мәһбубиләр қучақида ишрәттә болғандин,

Қарун кәби дуня тепип сәрвәттә болғандин,

Мухәннәсләргә капи гәр болса аш илә нанлар."

Дамолламниң вапати

Атақлиқ диний алим, җамаәт әрбаби вә миллий муҗаһид муһәммәд қасим дамоллам милади 1985 - йили 5 - айниң 28 - күни сәуди әрәбистанниң таип шәһиридә аләмдин өтүп, ибни аббас рәзийәллаһу әнһу қәбристанлиқиға дәпнә қилинған. (Тохти)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт