Xoten hökümitining maliye weziri - muhemmed qasim damollam


2007-08-14
Share

Yéqinqi zaman tarixida Uyghur élide bashlan'ghan yéngi oyghinish herikitining asas salghuchiliridin biri bolghan, Uyghur perzentlirining pakistan, se'udi erebistani we misir qatarliq islam memliketliridiki ali bilim yurtlirida ilim tehsil qilish yolini achqan, ataghliq diniy alim, meshhur jama'et erbabi merhum muhemmed abdulla mexsumning oghli, teklimakan Uyghur neshriyatining qurghuchisi , oqushini awwal dadisida, andin pakistan we misirlarda tamamlighandin kéyin pütün hayatini millitige xizmet qilish yoligha atap kéliwatqan, hazirghiche jemi 60parchidin köprek kitab neshir qilip weten ichi we sirtidiki Uyghur perzentlirige tarqatqan, wetenperwer yash alim abduljélil turan ependi özining uyghurweb.net Tor bétide muhemmed qasim damollam hesretiy tewelludining 100 yilliqi munasiwiti bilen bir maqala élan qilghan bolup, u bizning bu heqtiki söhbitimizni qobul qilghan idi.

Damollamning dunyagha kélishi

Abdujélil turan ependi damollamning dunya kélishi we baliliq chaghliri heqqide mundaq didi:" yétilgen alim, talantliq sha'ir muhemmed qasim damollam (texellusi hesreti) muhemmed siddiq ibni emin qari elem axunum qaraqashining oghli bolup, bowisi emin qari elem axunum eyni zamandiki xotenning dangliq ölimaliridin bolup, u kishining qolida yüzligen taliplar oqup yétiship chiqqan idi.

Muhemmed qasim damollam xotenning qaraqash deryasi boyigha jaylashqan jaghligha kentide 1907 - yili dunyagha kelgen. Aldi bilen chong anisi nebire xénimning terbiyiside bolup, kéyin yette yéshida qaraqashqa qayturup kélinip dini mektepke oqushqa bérilgen, bu jeryanda mutisewwip eli merdan hezret dégen kishining tesiri bilen tesewwup idiyisining tesirige melum derijide uchrighan."

Abdujélil turan ependining éytishiche: kéyinche sha'ir yurtini tashlap qeshqerge chiqip ketken. Sha'ir qeshqerge kelgendin kéyin, kona sheherdiki chaharsu medrisisige orunliship, shu dewrning ataqliq alimliridin mehmud axun damollam, hashim axun damollam, shemsiddin damollamlarning qolida uqup dini ilim ögen'gen. Qeshqerdiki medriside abdulgheni axun damollam, emir nur ehmed xan bilen sawaqdash bolup, bille oqughan. Sha'irning shé'iri ijadiyiti mushu jeryanda bashlan'ghan bolup, buninggha nur ehmed xanning tesir körsetkenlikini, shé'ir ilmini nur ehmed xandin ögen'genlikini sha'ir mundaq yazghan:

"Manga rehber idi her ishta ol yar,

Aningdin hasil ettim ilmi esh'ar."

Sha'ir qeshqerde oquwatqan yilliri Uyghur milliy azatliq herikitining aldinqi qatardiki wekilliridin merhum muhemmed emin bughra (eyni zamanda muhemmed emin damollam, muhemmed emin hezritim dep atilatti) 1922 - yilliri medrise tehsilini püttürüp, qaraqash oybagh medrisisige muderris bolghandin kéyin, birtereptin taliplarni terbiyilep yétishtürse, yene bir tereptin özxelqining teqdiridin qayghurup, wetenni qutquzup, xelqni azat qilishning yolini izdeydu. Bu meqsetke yétish üchün, aldi bilen sherqiy türkistanning herqaysi sheherlirini aylinip chiqidu we oxshash pikirdiki kishiler bilen tonushidu, pikir almashturidu we meslihetlishidu. Bolupmu ghuljida ataqliq dini alim we siyasiy erbab sabit damollam bilen tonushup, bu kishi bilen melum mesililerde bir qarargha kélidu. Netijide, muhemmed emin bughra xoten'ge, sabit damollam chet'elge yolgha chiqidu.

Muhemmed emin bughra xoten'ge yétip kélipla teshkilat qurush ishigha kirishidu we melum hazirliqlarni püttüridu. Xotenning shu chaghdiki éghir weziyitini, xelq ammisining rohi halitini we qoralliq inqilabning yéqinliship qalghanliqini toghra hés qilghanlar ziyaliylar qatlimidiki ölimalar idi. Shuning bilen, 1932 - yili 9 - aydin bashlap muhemmed emin damollam (bughra) teshkilat qurush ishini bashliwétidu, bu arida sabit damollammu kélishim boyiche chet eldin udul xoten'ge kélip muhemmed emin bughra bilen uchrishidu. Puxta teyyarliqlar pütkendin kéyin 1933 - yili 1 - ayning 2 - küni teshkilat ezaliri wekiller mejlisi échip, muhemmed niyaz elem axunumni hökümdar saylap hemme uninggha bey'et qilidu. Muhemmed emin bughra bash qomandan bolup, pütün herbiy ishlarni bashqurushni öz üstige élip, eskiri küchlerni teshkillesh, urush pilanini tüzüsh, qorallandurush, urush opératsiyisini tüzüsh qatarliq ishlarni ijra qilishqa mes'ul bolidu. Sabit damollam bolsa bash meslihetchi, diniy ishlar pishiwasi yeni sheyxul'islam we ma'arip, edliye, wez teshwiqat ishlirigha mes'ul bolidu.

Muhemmed emin damollam hazirqi weziyet heqqide söz qilip: yurt ichide zulum, izishler heddidin ashqanliqini, xelqning naraziliq keypiyatining küchiyiwatqanliqini, chirik hökümetning wehshilishiwatqanliqini, shuning üchün qozghilangning choqum ghelibe qilidighanliqini körsitip, mujahidlarni ishenchige ige qilidu.

Yighin qatnashquchiliri qur'an tutup qesem ichishidu, shuning bilen mejlis axirlishidu we xoten islam hökümitining asasi tiklinidu.

Teshkilat qurulup, hemme hazirliqlar pütkendin kéyin, 1933 - yili 2 - ayning 13 - küni muhemmed emin damollam bashchiliqida 68 kishi qaraqash dotey yamuligha hujum qilip shu küni qaraqashni pethi qilidu. Arqa arqidin bashqa nahiyiler pethi bolup, niyidin yerken'ge qeder xoten hökümitige tewe bolidu. Bu hökümet tarixta "xoten islam hökümiti" dep yad qilinidu. "

Damollamning inqilab sépige kirishi

Abdujélil turan ependi damollamning inqilab sépige kirishi heqqide mundaq didi:" muhemmed qasim damollam qaraqashta jihad herikiti bashlan'ghanliqini anglap, oqushni toxtitip derhal qaraqashqa yétip kélip, muhemmed emin hezritim, sabit damollam, sbghetullah mewliwi, 1939 - yili medinide wapat bolghan muhemmed niyaz elem axunum(milik hezritim), shah mensur, emir sahib (nur ehmed xan)larning sépige qoshulup, aktip halda jihadqa ishtirak qilidu we xoten islam hökümitining maliye weziri bolup, hökümetning pütün kirim chiqim ishlirini bashquridu. Bu hökümet 1934 - yili tungganlar teripidin qanliq basturulup, shu yili 7 - ayda muhemmed emin bughra hindistan'gha hijret qilghan'gha qeder hakimiyet yürgüzidu."

Damollamning weten sirtidiki küreshliri

Abdujélil turan ependining éytishiche: sha'ir muhemmed qasim damollammu muhemmed imin bughra bilen wetendin ayrilip keshmirge kélidu, shu kündin bashlap sha'irning sergerdanliq hayati bashlinidu. Keshmirge kelgendin kéyin, 1939 - yili "türkistan muhajirlar jem'iyiti" qurup, uning re'islikige muhemmed qasim damollam saylinip, pütün sherqiy türkistanliq muhajirlarning ishigha mes'ul bolup, kéche kündüz xelqning xizmiti bilen meshghul bolidu, bu jem'iyet sherqiy türkistanliq muhajirlarning ishini teshkillik we tertiplik élip bérishta muhim rol oynaydu.

Muhemmed qasim damollam jem'iyettiki wezipisini ada eyligenning sirtida etigen axshamliri jama'etke qur'an kerim we hedis sheriplerdin wez teblix, emr merup qilip béridu hemde 1942 - yili muhemmed emin bughra nenjinggha ketken'ge qeder muhemmed emin bughra bilen birge heriket qilidu. 1950 - Yili muhemmed emin bughra bilen se'udi erebistan'gha bérip hej qilip, u yerdin misirgha bérip ziyarette bolup, yene keshmirge qaytip kélidu.

Damollamning emgekliri

Abdujélil turan ependi damollamning damollamning emgekliri heqqide mundaq didi:" sha'ir bu mezgilde özining weten'ge bolghan sap muhebbiti, xalis étiqadini küylep köpligen shé'ir qesidilerni yézip "nijat yoli" dégen kitabni tüzüp chiqqan we merhum mühemmed emin bughraning "sherqiy türkistan tarixining kéyinki qismi - sherqiy türkistan milliy inqilap tarixi"ni neshr qilduridu.

1968 - Yili se'udi erebistan'gha bérip, ikki yilgha yéqin turup, hej qilip yene keshmirge qaytip kelgen. Keshmirde toqquz yil turghandin kéyin, se'udi erebistan arqiliq türkiyige kélip, eysa yusuf aliptékin ependi bilen istanbuldiki sherqiy türkistan neshriyat merkizide weten dawasi bilen meshghul bolghan. 1982ـ Yili se'udi erebistan'gha kélip orunlashqan. Muhemmed qasim damollam sergerdanliq hayatida yazghan shé'ir, qesidilirini toplap "nijat yoli" dégen isim bilen birinchi qétim 1951 - yili keshmirde, ikkinchi qétim 1981 - yili istanbulda öz xirajiti bilen basturup tarqatqan. Bu kitab 2000 - yili istanbulda yéngi qiyapet bilen qayta neshir qilin'ghan. Muhemmed qasim damollamning 1940 - yilliri keshmirde yazghan "perzul'eyn" namliq namaz mesililirige béghishlap yézilghan kichik hejimlik kitabi keshmir, shangxey, se'udi erebistanlarda qayta qayta neshir qilin'ghan we xotende uzun yil diniy oqushluq kitabi bolup kelgen. Muhemmed qasim damollam ereb, fars, ordu tillirini pishshiq bilsimu kitablirini Uyghur tilida yazghan.

Muhemmed qasim damollam wetendin ayrilip uzun yil sergerdanliqta ötken, wetensizlikning derdini yetküche tartqan kishi bolup, asarettiki insanlarning herqanche rahet paraghette yashighinidin, hettaki qarundek bay bolup ketkinidinmu, wetensiz milletning baldurraq ölüp, yer astigha kirip ketkinining téximu ewzel ikenlikini, özi asarette bolsimu bargha qana'et qilip, shükriwazliqni teshebbus qilghuchilarning xénim mijez kishiler ikenlikini mundaq xulasileydu:

"Ölüm yaxshi asaret astida izzette bolghandin,

Weya baghu chimenler ichre köp rahette bolghandin,

Weya mehbubiler quchaqida ishrette bolghandin,

Qarun kebi dunya tépip serwette bolghandin,

Muxenneslerge kapi ger bolsa ash ile nanlar."

Damollamning wapati

Ataqliq diniy alim, jama'et erbabi we milliy mujahid muhemmed qasim damollam miladi 1985 - yili 5 - ayning 28 - küni se'udi erebistanning ta'ip shehiride alemdin ötüp, ibni abbas reziyellahu enhu qebristanliqigha depne qilin'ghan. (Toxti)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet