Yazghuchi "muhemmed rohi Uyghur" ning hayat kechürmishliri


2008.02.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

ruhiuyghur2.j-200.jpg
Uyghur xelqining tarixini, mung ‏- zarini dunya jama'etchilikige anglitish we tonutush yolida muhim töhpilerni qoshqan yazghuchi alim, merhum "muhemmed rohi Uyghur " pakistanning ottura asiya tetqiqat xizmetlirige asas salghan töhpikar alimlarning biri. RFA Photo / Arslan

Uyghur xelqining azadliq kürishi yolidiki öchmes mesh'ellirining biri, Uyghur xelqining tarixini, mung ‏- zarini dunya jama'etchilikige anglitish we tonutush yolida muhim töhpilerni qoshqan yazghuchi alim, merhum "muhemmed rohi Uyghur " pakistanning ottura asiya tetqiqat xizmetlirige asas salghan töhpikar alimlarning biri hésablinidu. Uning én'giliz, erep, paris, türk, ordu, pashtu tillirida shundaqla chaghitayche yéziqlarda yazghan tarixi kitabliri, shé'irlar toplamliri, türlük ilmiy maqaliliri, xewer, ochrikliri hazirgha qeder pakistanning her qaysi uniwérsitétlirining kütüpxanilirida, ilmiy tetqiqat merkezliride saqlanmaqta.

"Muhemmed rohi Uyghur " 1911 yili üstün atushta bir tijaretchi a'iliside dunyagha kelgen. 1912 ‏- Yili uning dadisi muhemmed musa ependi namelum bir weqede wapat bolup ketken. U alte yashqa kirgende anisimu bashqa biri bilen toy qilip uni taghisigha qaldurup kétip qalghan. U 1932 ‏- yili namelum bir karwan'gha qétilip pakistan'gha hijret qilghan. U pakistanning pishawur shehiride bir mezgil turghandin kéyin afghanistanning kabul shehirige bérip bir méhmanxanigha chüshken. Uning zérekliki we Uyghurlargha xas edep ‏- exlaqidin tesirlen'gen méhmanxana xujayini uni méhmanxanining hésawatchisi qilip ishqa orunlashturghan. U bir tereptin ishlep bir tereptin oqup erep, pars, pashtu tillirini puxta ögen'gen. Aridin uzun ötmey bir pars qizi bilen toy qilghan. U pashtu, pars tilliri edebiyat sahesige qedem qoyup, shé'ir, ilmiy maqalilarni yézip gézit ‏- zhurnallarda élan qilghan. Qisqa waqit ichide afghan xelqining alqishigha érishken. U "enis" namliq pashtuche gézitning muherrirlik xizmitini qilghan.

1948 ‏- Yili wetenning musteqil bolghanliqini anglighan "muhemmed rohi Uyghur" weten'ge qaytish üchün yolgha chiqqan. Ayalining "balilar bek kichik pamirning soghuqlirigha we yol azabigha berdashliq bérelmeydu" déginige unimay afghanistandin yolgha chiqip pakistan'gha kelgen. Kéyin weten diyarini kommunistlarning ishghal qilghanliqini anglap weten'ge qaytish iradisidin waz kechken. Pakistanning "ottura asiya tetqiqat idarisi" de xizmet qilip sherqi türkistan heqqide ilmiy maqaliler yazghan. Pakistan radi'osida Uyghurche anglitish tesis qilip, sherqiy türkistan we Uyghurlarni tonushturghan. Rusiye we xitay da'irilirining bésim qilishi bilen pakistan hökümiti radi'oda Uyghurche anglitishni toxtatqan.

"Muhemmed rohi Uyghur" 1965 ‏- yili 12 ‏- ayning 8 ‏- küni pakistanning karachi shehiride alemdin ötken. U én'giliz tilida "taxarlarning esli yurti", urdu tilida "tippu sultanning osmaniye xelipisige yazghan mektupliri", erep tilida, "türklerning islam dinigha qoshqan töhpiliri",türk tilida "türkler iptixari" qatarliq kitablarni yazghan, uningdin bashqa yene Uyghur tilida "yéngi échilghan güller", "yéngi milliy roh ", "rohiyname" qatarliq 4 parche shé'irlar toplimini yézip qaldurup ketken.

Biz köp izdinish arqiliq, pakistanning karachi shehiride yashawatqan merhumning oghli muhemmed bughra Uyghuri bilen uchriship söhbet élip barghan yash yazghuchi kamiljan ependini ziyaret qilip merhum muhemmed ruhi Uyghur we uning a'ilisi heqqide söhbet élip barduq. (Arslan)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.