Zor bayliq üstide yashawatqan namrat Uyghurlar

Uyghur élidiki turpan- qumul oymanliqi hem tengritéghining gherbidiki 12 jayda yene yéngidin kömür, tömür, mis, molbidin, qoghushun qatarliq yer asti bayliq menbeliri
Muxbirimiz méhriban
2011-01-11
Élxet
Pikir
Share
Print
Sürette, tebiy gaz quduqliridin bir körünüsh.
Sürette, tebiy gaz quduqliridin bir körünüsh.
AFP Photo

Xitayning shinxu'a agéntliqining 2011-yil 5-yanwardiki xewiridin melum bolushiche, 2010-yili xitay hökümiti Uyghur élidiki turpan- qumul oymanliqi hem tengritéghining gherbidiki 12 jayda yene yéngidin kömür, tömür, mis, molbidin, qoghushun qatarliq yer asti bayliq menbelirini tépip, bularning ichide alte jaydiki bayliqning échishqa bolidighanliqini békitken. Xitay 11-5 yilliq pilan mezgilide Uyghur élidiki 77 orundin türlük énérgiye we kan bayliq menbelirini tapqan bolup, 18 orunni échishqa kirishken idi.

Xu ping qatarliq xitay weziyitini közetküchiler hem ilham toxti ependige oxshash Uyghur ziyaliylirining qarishiche, Uyghur éli ene shundaq zor bayliq menbesige ige bolsimu, biraq xitay hökümitining rayonda yürgüzüwatqan milliy siyasitidiki barawersizlik hem nöwette yürgüzülüwatqan rayondiki bayliqlarni xitay ölkilirige eng téz sür'ette toshup kétish siyasiti, xitayning öz qanunida bu rayonda aptonomiyilik hoquq yürgüzgüchi xelq dep békitilgen Uyghurlarni xitaydiki eng namrat xelqqe aylandurup qoymaqta iken.

1. Uyghur éli zor bayliqqa ige, emma Uyghurlar xitaydiki eng namrat xelq dep qaralmaqta

Xitayning shinxu'a agéntliqining xewer qilishiche, shinjang gé'ologiye-kan idarisi turpan-qumul kömürlükining qumtagh-sar köl rayoni qatarliq besh jayni tekshürüp, 6706 kwadrat kilométirliq kan menbesi nuqtisini éniqlap, yéngidin 120 milyard 750 milyon tonna kömür bayliq miqdarining qoshulghanliqini békitken. Xitay ötken yili yene Uyghur éli tewesidin yéngidin zor miqdardiki renglik métal menbelirini tapqan bolup, bular mobildin, qoghushun, mis qatarliqlar iken.

Gé'ologiye-kan tarmaqliri yene gherbiy tengritagh rayonidiki yéngidin tépilghan tömür rudisi menbesining 330 milyon tonna, lopnur rayonidin yéngidin tépilghan kaliysolfat bayliq miqdarining 60 milyon tonna ikenlikini éniqlap chiqqan. Xitay gherbiy tengritagh rayonining eng chong tömür kan belwéghi ikenliki, u yerde texminen bir yérim milyard tonna tömür zapisi barliqini perez qilghan.

Emma, xitayning özining Uyghurlar heqqidiki doklatliridin ashkarilinishiche, shunche bayliq menbeliri toplan'ghan Uyghur aptonom rayonida Uyghurlar zich olturaqlashqan qeshqer, xoten, aqsu, qizilsu qatarliq jaylar xitaydiki eng kembeghel jaylar tizimlikige kirgüzülgen iken.

2. Xu ping: "hoquq merkezge merkezleshken kommunist hökümet Uyghur qatarliq milletlerge qarita ularning siyasiy hem iqtisadiy hoquqini tartiwélish siyasiti yürgüzüwatidu."

Chet'ellerdiki xitay weziyitini közetküchilerdin amérikidiki siyasiy analizchi, béyjing bahari zhurnilining bash muherriri xu ping ependi, radi'omiz ziyaritini qobul qildi.

Xu ping ependi sözide, xitayda "Bayliq makani" dep qarilip kéliwatqan Uyghur aptonom rayonida, Uyghurlarning yenila xitaydiki eng namrat turmush kechürüwatqanliqigha, emeliyette pütkül hoquqni merkizi hökümetke merkezleshtürgen xitay kommunist hökümitining, xitay qanunida milliy aptonomiye hoquqigha ige dep qaralghan Uyghur qatarliq xitay bolmighan milletlerge qaratqan milliy siyasitidiki barawersizlik siyasiti seweb boluwatqanliqini tekitlidi.

U sözide xitaydiki yer asti hem yer üsti bayliqlirining zor köp qismining xitay bolmighan milletlerdin Uyghur,, qatarliq milletler yashaydighan zémin'gha jaylashqan bolsimu, emma kommunist partiye hoquq yürgüzüwatqan hazirqi dewrde, bu rayonlardiki bayliq menbelirige yerlik xelq bolghan Uyghur qatarliq milletlerning igidarchiliq qilish hoquqi bolmighanliqini bayan qildi.

Xu ping ependi mundaq dédi: "xitayda tépilghan bayliqlar asasen Uyghur, tibet, mongghul, manju qatarliq xitay bolmighan milletler zéminigha jaylashqan. Emma, xitay kommunist hökümiti hazir " Dölet zéminidiki barliq yer asti hem yer üsti bayliqlirigha dölet igidarchiliq qilidu" dégen siyasetni belgilep, Uyghur qatarliq milletlerni bu bayliqlarni échish hoquqidin mehrum qaldurdi. Shundaqla hazir bu bayliqlarni, bu rayondiki muhit hem rayondiki milletlerning kelgüsi ewladlarning menpe'iti bilen qilche hésablashmay, eng téz sür'ette xitay ölkilirige toshup, xitay ölkilirining nöwettiki iqtisadi menpe'itini kapaletke ige qiliwatidu."

Xu ping ependi xitay hökümitining xitay millitini asas qilghan sherqiy déngiz boyidiki xitay ölkiliri bilen, Uyghur qatarliq xitay bolmighan milletlerning öz zéminidin tépilghan bayliqlardin behrimen bolushigha qarita, pütünley oxshimighan halettiki ikki xil siyaset yürgüzüwatqanliqini bayan qilish bilen bille, Uyghurlarning héqiqi aptonomiye hoquqidin behrimen bolalmighanliqini tekitlep mundaq dédi: "xitayda " Taqqa yéqin bolsang taghni yeysen, sugha yéqin bolsang suni ichisen " deydighan temsil bar. Xitayning sherqiy déngiz boyidiki ölkiliridiki xelqler mana mushu eqide boyiche, öz zéminidiki ewzelliklerdin paydilinip, tereqqiy qildi. Xitay kommunist hökümitimu bu rayonlarning iqtisadiy tereqqiyati üchün siyasiy jehettin nisbeten keng siyaset qollandi. Emma, kommunist hökümet eng zor bayliq jaylashqan, xitay bolmighan milletlerdin Uyghurlar hem tibetler olturaqlashqan rayonlargha qarita, bu milletlerge siyasiy jehettin basturush siyasiti yürgüzgendin bashqa, ularning öz zéminliridiki bayliqlardin paydilinish hoquqinimu tartiwaldi. Mana qarang "5-Iyul ürümchi weqesi"din kéyin kommunist hökümet " Shinjanggha yardem " namida 19 ölkidiki xitay shirketlirini teshkillep, rayondiki bayliq menbelirini keng kölemde échish hem ularni eng téz sür'ette xitayning sherqiy déngiz boyidiki rayonlirigha toshuwatidu. Rayondiki Uyghurlar bolsa öz zéminidiki bu bayliqlarni échish hoquqidin behrimen bolalmidi. Gerche hazir kommunist hökümet bu bayliqlarni échish jeryanida körünüshte yerlik xelq Uyghurlargha iqtisadiy jehette melum nisbette menpe'et bériwatqandek qilsimu, emma bu peqet bu bayliqlarning bir tamchisila xalas! Uyghurlarning rayondiki shunche zor bayliqqa ige turuqluq yenila namrat halette qélishidiki asasi seweb, emeliyette xitay kommunist hökümitining Uyghur qatarliq xitay bolmighan milletlerge qaratqan milliy siyasitidiki barawersizlik, shundaqla xitayda yerlik aptonomiye hoquqigha ige dep qaralghan Uyghur millitining xitay kompartiyisi hakimiyet yürgüzüwatqan bu dewrde héqiqi aptonomiye hoquqigha ige bolalmighanliqi."

3. Ilham toxti: "Uyghurlarning héqiqi aptonomiye hoquqidin behrimen bolalmasliqi Uyghurlarning namrat halette qélishidiki asasi seweb"

Xitay merkizi milletler uniwérsitétining dotsénti, xitay hökümiti teripidin buyruq bilen taqiwétilgen "Uyghurbiz" tor békitining sahibi ilham toxtigha oxshash Uyghur ziyaliylirimu bu heqte öz qarashlirini otturigha qoyghan idi. Ilham toxti ependining qarishiche, gerche Uyghurlar shunche bayliq üstide yashawatqan bolsimu, emma xitay merkizi hökümitining Uyghur qatarliq milletlerge qaratqan milliy siyasitidiki barawersizlik hem rayondiki milliy aptonomiye hoquqini yürgüzgüchi millet dep qaralghan Uyghurlarning emeliyette héqiqi aptonomiyilik hoquqtin behrimen bolalmasliqidek sewebler, Uyghurlarning öz zéminida tépilghan hem échiliwatqan shunche zor bayliq turuqluq, yenila namrat halette qélishidiki asasliq seweb iken.

Toluq bet