Tibet oqughuchiliri namayishidin kéyin Uyghur mekteplirige qaritilghan nazaret kücheytildi

Radi'omiz igiligen uchurlardin melum bolushiche, tibet oqughuchilirining namayishidin buyan, Uyghur élidiki uniwérsitét we ottura mekteplerde, oqutquchi - oqughuchilar mektepke yighiwélinip yighin'gha orunlashturulghan, shundaqla mekteplerge qaritilghan nazaret kücheytilgen.
Muxbirimiz mihriban
2010.10.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xitay-qoralliq-saqchi-urumqi-kocha-305 Bügün, 13 - iyul, ürümchide 2 uyghurni étip öltürgen we birini yarilandurghan neq meydanni saqlap turghan 2 xitay saqchisi.
AFP Photo

Biz igiligen melumatlargha qarighanda, bu xildiki nazaret ötken heptidin buyan ürümchi, ghulja qeshqer qatarliq jaylardiki uniwérsitét, téxnikom we ottura mekteplerde bir qeder küchlük bolghan. Bu jeryanda oqutquchi - oqughuchilargha orunlashturulghan yighinlar asasen siyasiy öginish sheklide élip bérilghan.

Ghulja shehiridin radi'omiz ziyaritini qobul qilghan, emma, hazirche özini ashkarilashni xalimaydighan bir oqughuchining bildürüshiche, ularning mektipide her charshenbe chüshtin kéyin échilidighan siyasiy öginishtin sirt oqutquchi - oqughuchilar her jüme küni chüshtin kéyin yene 2 sa'etlik " qosh tilliq ma'arip oqutushining ehmiyiti" témisidiki siyasiy öginishke orunlashturulghan.

Bu oqughuchining bildürüshiche, mektep jüme künidiki öginishte mexsus oqutquchilarni orunlashturup, "qosh til ma'aripi" siyasitining aptonom rayonning bundin kéyinki iqtisadi tereqqiyatidiki roli heqqide léksiye sözletken. Emma, bu léksiye oqutquchi -  oqughuchilar arisida naraziliq keypiyatining téximu küchiyishige seweb bolghan.

Bezi oqughuchilar léksiye jeryanida "ejeba Uyghur tili ma'aripini rawajlandurush, aptonom rayonning tereqqiyatini astilitiwétidiken?", "mushundaq kétiwerse ete ögün bizmu tungganlardek gacha tilda sözleydighan bolup qalimiz", "Uyghur baliliri öz medeniyitimizni öginishtin mehrum qalmamdu? dölet belgiligen milliy aptonomiye qanunida oqughuchilar ana tilidin mehrum qalsa bolidu... Dégen belgilimiler yoqtu?" dégendek so'allarni sorap, léksiye sözligüchi mu'ellim hem yighin bashqurghuchilirini bi'aram qilghan. Netijide yighin bashqurghuchisi oqughuchilarning léksiye jeryanida sezgür so'allarni sorimasliqini tekitlep, oqutquchi - oqughuchilarni so'al sorashtin tosqan.

Hindistandiki tibetler heqqidiki zhurnal "tubo" zhurnilining xizmetchisi ping jiéning bügün yeni 28 - öktebir, radi'omiz xitay bölümige bildürüshiche, nöwette chingxeyde bashlan'ghan tibet oqughuchilirining namayishi hazir gensu ölkisigimu kéngeygen.

Uning déyishiche, mushu heptining düshenbe seyshenbe künliri, gensu ölkisi jenubi gensu oblastidiki yüzligen bashlan'ghuch mektep oqughuchiliri yéziliq hökümet aldigha yighilip, namayish qilghan. Namayish jeryanida saqchilar oqughuchilarni qorshiwalghan bolsimu, emma oqughuchilarni tutqun qilmighan. Bu balilar jenubiy tibet oblastining ikki yézisidin yighilghan bashlan'ghuch mektepning yuqiri yilliq oqughuchiliri bolup, ular "bizning qanuni hoquqimiz qayturup bérilsun, ana tilimizni qoghdaymiz" dégendek sho'arlarni towlap, kocha aylinip namayish qilghan. Balilarni oriwalghan zor köpchilik tibet ammisi alqish yangritip, oqughuchilarni qollaydighanliqini bildürgen.

Xitay hökümiti nöwette, herqaysi jaylarda dawamlishiwatqan tibet oqughuchilirining, tibet tilini qoghdashni telep qilip élip bériwatqan namayishi heqqidiki xewerlerni qamal qiliwatqan bolsimu, tibet oqughuchilirining namayishi heqqidiki xewerler Uyghur élige türlük yollar arqiliq tarqalghan. Mektep da'irilirining oqughuchilargha qaratqan nazaritining kücheytilishi, eksiche halda Uyghur oqughuchilirining tibet oqughuchilirining öz ana tilini qoghdash yolida élip bériwatqan namayishining tereqqiyatigha qiziqish hem her xil yollar bilen namayishqa da'ir uchurlarni igilesh qizghinliqini kücheytken. Tibet oqughuchiliri élip bériwatqan namayish mekteplerde Uyghur oqughuchiliri arisidiki eng qiziq söhbet témisigha aylan'ghan.

Bu yil oqush püttürüsh aldidiki bir oqughuchi özi hem nurghunlighan sawaghdashlirining tibet oqughuchilirining ana til ma'aripini qoghdash yolida élip barghan namayishini qollaydighanliqini bildürdi. U mundaq dédi: " bular hazir bizdin shundaq ensirep turuwatidu. Bizni namayishqa chiqmisun dep dersimiz yoq künlirimu sinipqa yighiwélip öginish qilishqa orunlashturuwatidu. Emma, sinipqa yighilghan oqughuchilar arisida yenila tibet oqughuchilirining namayishining toghra bolghanliqi heqqidila gep boluwatidu. Hazir bizge ders ötüwatqan oqutquchilirimizmu hökümetning ' qosh til ma'aripi siyasiti ' ge bolghan naraziliqini ochuqla ipadileydighan boldi. Bezi oqutquchilirimiz tibet oqughuchilirining namayishini qollaydighanliqini bildürüshiwatidu. Shunga hazir hökümet Uyghur oqughuchilarningmu namayish qilishidin ensirewatsa kérek."

Ürümchidiki melum bir oqutquchining bildürüshiche, hazir mektep qoghdash bölümidikiler mektep ichide 24 sa'et charlap, nazaret qilghandin sirt, mektep yene sinip terbiyichilirini nöwetchilikke orunlashturup, ulardin oqughuchilarning emili ehwalini igilep turushni telep qilghan.

Bu oqutquchi mektep hepte bir heptidin buyan dawamlishiwatqan bu keypiyat heqqide toxtilip,"elwette mektepning tüzümni qaytidin chingitiwatqanliqining sewebini hemmeylen yaxshi bilidu. Chünki 19 - öktebir bashlan'ghan tibet oqughuchilirining namayishidin kéyin, bizningla mektipimiz emes belki ürümchidiki barliq mekteplerning bixeterlik tedbirliri kücheytildi," dédi.

Bu oqutquchi yene, nöwette hökümet da'iriliri Uyghur oqughuchilirining namayish qilishining aldini élish üchün qolliniwatqan bu tedbirlerning ünüm bermeydighanliqini ilgiri sürüp, eger hökümet da'iriliri rayonda heqiqiy tinchliqni saqlap qalmaqchi bolsa, aldi bilen Uyghurlargha qaratqan "qosh tilliq ma'arip" dep atiliwatqan bu xil ma'aripqa tüzitish kirgüzüp, Uyghur ana tili ma'aripini hazirqidek weyran qilish emes belki, kücheytishi hem rawajlandurushi kéreklikini bildürdi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.