Уйғурларниң той рәсмийәтлиригә нәзәр


2007.08.30

Уйғур хәлқи өзигә хас болған мол той рәсмийәт-қаидилиригә игә. Никаһ вә той инсанлар җәмийитиниң тәрәққиятидики муһим иҗтимаий һадисә болуп, һәр -аяллар арисидики чоңқур меһри-муһәббәт уларни өзара той қилип, җәмийәтниң етирап қилиши арқилиқ әвлад қалдурушиға, әвладларни тәрбийиләп, җәмийәт тәрәққиятиға һәссә қошушқа асас болған муһим амилдур. Той һәммә милләткә ортақ болсиму, лекин өрп-адәт вә диний ,иҗтимаий-иқтисадий вә башқа җәһәтләрдики пәрқләр түпәйлидин той адәтлиридиму түрлүк пәрқләр мәвҗут.

Уйғур хәлқи ислам диниға етиқад қилидиған бир хәлқ болуш билән улар исламий никаһни улуғлайду. Бирақ, йеқиндин буянқи уйғур җәмийитидә көрүлүватқан түрлүк мәсилиләр түпәйлидин уйғурларниң той адәтлиридиму бәзи намувапиқ қилмишлар йәни һәддидин зиядә селиқ селиш, исрапчилиқ қилиш қатарлиқ әһваллар еғирлишип кәткән.

Бу һәқтә ихтияри мухбиримиз тохтиниң мәлуматлирини аңлайсиләр

Заман илгирилигәнсери бәзи чоң шәһәрләрдә той селиқлири һәддидин артуқ ешип кетиватиду. Инсанлар яритилишидинла әр хотун болуп, бир бири билән муһәббәт ичидә яшашни арзу қилиду. Чүнки аял киши өз алдиға ялғуз яшиғанда, һаятлиқниң нурғунлиған қийинчилиқлириға тақабил туруштин аҗиз келиду. У маддий вә мәниви җәһәттин өзини һимайә қилидиған, турмуштики еһтияҗлирини қамдайдиған бирәр әр кишигә моһтаҗдур.

Әр кишиму өзи ялғуз өтүшкә аҗиз келиду. Әхлақ тәрәптинму өз номусини сақлап, һарам ишлардин йирақ болушқа аҗиз келиду. Әң муһим болғини, инсанийәт үчүн пайдилиқ вә ярамлиқ нәсилләр әр билән аялниң никаһта бирлишиши арқилиқла мәйданға чиқалайду. Пәрзәнт көрүш, шу арқилиқ өзиниң нам нишанисини давам қилдуруш һәрқандақ киши үчүн чоң армандур. Бундақ икән, кишиләрниң өйлиниш ишлириға тосқун болидиған яки уни кечиктүрүшкә сәвәб болидиған һәрқандақ амил әқил вә динниң бирдәк иттипақи билән қәтий һарамдур.

Той қилиштики қийинчилиқлар

Сәуди әрәбистанниң мәккә мукәррәмә шәһиридә турушлуқ вәтәнпәрвәр яш алим сираҗиддин әзизи һазирқи уйғур җәмийитидики той рәсмийәтлиридики қийинчилиқлар үстидә тохтилип мундақ деди: " җәмийәттики бәзи яшларниң өйлиниш яки ятлиқ болуштин баш тартишлири, "синаштуқ" шуари астида бир бири билән айларчә, һәтта йилларчә никаһсиз, турмушсиз сөрүшүп йүрүшлири, бәзи қизларниң номустин бовақларни кочиларға ташливетиши қатарлиқ ишларниң сәвәблиридин бири, бәлки чоң сәвәби той чиқимлириниң һәддидин артуқ дәриҗидә ешип кетиши, қизлиқ меһриниң өрләп кетишидин башқа нәрсә әмәс. Кишиләр оғул қизлириниң келәчикини ойлимастин, пәқәт башқилар билән риқабәтлишиш яки бу арқилиқ байлиқ топливелиш нийити билән той чиқимлирини һәдәп өрлитиватиду. Буниң билән яш, оғул қизларни нөвәттики өйлиниш пурситидин мәһрум қилиду. Нишанлинип болған қизларму кәлмигән амәтни күтүп яки у, байлиқтин милйонлап төкүп беридиған бирәр байни тапалмай өйлиниш вақтидин өтүп кетиду. Һәтта қерип кетиду. Чүнки өйлиниш йешидин өтүп кәткән қизлар тизла қери чирайиға кирип қалидуـ дә, улар шуниң билән олтуруп қалиду. Оғуллар болса, вақтида өйлинишкә қадир болалмиғанлиқи сәвәбтин, өйлинәлмәй, халиған яман йолларға кирип кетиш арқилиқ өзлириниң динини вә әхлақини дәпсәндә қилишқа мәҗбур болуп қалиду."

Сираҗиддин әзизиниң ейтишичә, оғул қизларниң вақтида өйлинәлмәй, нөвәттики турмуштин мәһрум қелишлириға вә уларниң түрлүк рәзил йолларға кирип кетишлиригә сәвәбкар ата анилардур, әлвәттә. Бу хил балаларға дучар болмаслиқниң әң яхши чариси той чиқимлирини вә қизларниң меһирлирини еғирлаштуривәтмәслик, еһтияҗиға қарап, азға купайә қилиштин ибарәттур.

Той рәсмийәтлирини йениклитиш зөрүрдур

Сираҗиддин әзизи йәнә мундақ дәйду: " инсан шундақ һөрмәтлик мәвҗудатки, у, пулға сетип елинмайду. Қизлар дуняниң һәрқандақ байлиқлиридин әлвәттә қиммәтликтур. Башқилар билән риқабәтлишиш яки башқиларниң нарази болушлиридин қорқуп яки мал дуня тәмәси билән той чиқимлирини өстүрүветиш хатадур. Оғул қизларниң келәчикини вә бәхт саадитини ойлап иш көрүш керәк. Пул мал кишини көп һалларда бәхтлик қилалмайду. Аилини пәқәт қанаәт, азға рази болуш, ортақ муһәббәтла бейиталайду вә бәхтлик қилалайду. Пәйғәмбәр әләйһиссалам бир һәдисидә: "әң яхши аял киши униң меһриниң йеник болғинидур." Дәп көрсәткән. (Ибин һаббан ривайити)

У йәнә мундақ дегән: "әң бәрикәтлик аял өйлинишниң тез болғини, туғутиниң тез болғини вә меһриниң йеник болғинидур." (Әһмәд ривайити)

Җәмийәттики бәзи аңсиз вә диянәтсиз кишиләрниң әйиблишидин яки "қизини бикарға беривәтти" дегәнгә охшаш тетиқсиз сөзләрни тарқитишидин қорқмастин, бәлки әң аввал аллаһтин қорқишимиз керәк. Аллаһниң әмрини тутқан киши дуня вә ахирәттә ейибләнмәйду вә хорланмайду. " (Тохти)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.