تۈرك دۇنياسى تەتقىقات فوندى تەرىپىدىن ئورۇنلاشتۇرۇلغان مۇراسىمغا ئۇيغۇرلارمۇ قاتناشتى

ﺗﯜﺭﻙ ﺩﯗﻧﻴﺎﺳﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﻓﻮﻧﺪﯨﻨﯩﯔ ﻳﯩﻐﯩﻦ ﺯﺍﻟﯩﺪﯨﻜﻰ، ﭘﯜﺗﯜﻥ ﻫﺎﻳﺎﺗﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺗﯜﺭﻙ ﺩﯗﻧﻴﺎﺳﻰ ﻫﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﺶ، ﺗﻪﺗﻘﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯘﻏﯘﻟﻼﻧﻐﺎﻥ ﭘﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭ ﺩﻭﻛﺘﻮﺭ ﺋﻮﺭﺧﺎﻥ ﺗﯜﺭﻛﺪﻭﻏﺪﯗ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﯨﻨﻰ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻼﺵ ﻣﯘﺭﺍﺳﯩﻤﯩﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮ ﻛﯚﺭﯛﻧﯜﺵ.

بۇ يىلقى تەقدىرلەش مۇكاپاتىنى پۈتۈن ھاياتى بويىچە تۈرك دۇنياسى ھەققىدە ئىزدىنىش، تەتقىق قىلىش بىلەن شۇغۇللانغان 80 ياشلىق پروفېسسور دوكتور ئورخان تۈرك دۇغدۇ ئەپەندىگە تەقدىم قىلدى.

مەركىزى ئىستانبۇلغا جايلاشقان تۈرك دۇنياسى تەتقىقات فوندىنىڭ يىغىن زالىدا، پۈتۈن ھاياتى بويىچە تۈرك دۇنياسى ھەققىدە ئىزدىنىش، تەتقىق قىلىش بىلەن شۇغۇللانغان پروفېسسور دوكتور ئورخان تۈركدوغدۇ ئەپەندىنى مۇكاپاتلاش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلدى.

مۇراسىمغا "پۈتۈن ھاياتى بويىچە تۈرك دۇنياسى ئۈچۈن ئالاھىدە خىزمەت كۆرسەتكەن پروفېسسور دوكتۇر ئورخان تۈركدوغدۇ ئەپەندىگە ھۆرمەت بىلدۈرۈش كۈنى" دەپ نام بېرىلگەن.

2008 ‏ - يىلى، 1‏ - نويابىر شەنبە كۈنى تۈرك دۇنياسى تەتقىقات فوندى تەرىپىدىن ئۆتكۈزۈلگەن پروفېسسور دوكتور ئورخان تۈركدوغدۇ ئەپەندىنى مۇكاپاتلاش مۇراسىمىغا شەرقىي تۈركىستان ۋەخپى ۋە شەرقىي تۈركىستان كۆچمەنلەر جەمئىيەت ۋەكىللىرىمۇ تەكلىپ بىلەن قاتناشتى.

مۇراسىمىغا ئىستانبۇل شەھرىنىڭ مۇئاۋىن ۋالىسى مۇرات كوجاباش ئەپەندى، تۈرك دۇنياسى ئەدەبىياتى فوندىنىڭ باشلىقى سەرۋەت قاپاقلى، تۈرك ئۇجاقلىرى ۋەخپىنىڭ باشلىقى، شەرقىي تۈركىستان ۋەخپىنىڭ باش كاتىپى ھامۇتخان كۆكتۈرك، شەرقىي تۈركىستان كۆچمەنلەر جەمئىيىتىنىڭ باشلىقى دوكتور ئەھمەت تۈركوز قاتارلىق شەخسلەر قاتناشقاندىن سىرت، ئايدىنلار جەمئىيىتى، بۇرسا جەمئىيىتى قاتارلىق 25 تىن ئارتۇق، جەمئىيەت، ئورگان ۋە ئاممىۋى تەشكىلات باشلىقلىرى ياكى ۋەكىللىرى ئىشتىراك قىلدى.

مۇراسىمدا ئىستىقلال مارشى ئوقۇلغاندىن كېيىن، تۈرك دۇنياسى تەتقىقات فوندىنىڭ باشلىقى پروفېسسور دوكتور تۇران يازغان ئەپەندى، پروفېسسور دوكتور ئورخان تۈركدوغدۇنىڭ ھاياتىدىكى ئەسەرلىرى ۋە ئۇنىڭ تۈرك جەمئىيەتشۇناسلىقىدىكى ئورنى دېگەن تېمىدا سۆز قىلدى. كېيىن پروفېسسور دوكتور ئورخان تۈركدوغدۇ ئەپەندى سۆز قىلىپ تۈركىيىنىڭ كەچمىشى ۋە كەلگۈسى ھەققىدە توختالدى.

پروفېسسور دوكتور ئورخان تۈركدوغدۇ ئەپەندىنىڭ "سالىھلىقتا شەرقىي تۈركىستان كۆچمەنلىرىنى يەرلەشتۈرۈش" قاتارلىق 32 پارچىدىن ئارتۇق كىتابلىرى بولۇپ، بەزى كىتابلىرى تۈركىيىنىڭ ئۇنىۋېرسىتېتلىرىدا دەرسلىك قىلىپ ئۆتۈلمەكتە ئىكەن. پروفېسسور دوكتور ئورخان تۈركدوغدۇ ئەپەندى ئۇيغۇر ۋە قازاقلار ھەققىدىمۇ ئىلمى ماقالىلار يازغان ۋە تەتقىقاتلار ئېلىپ بارغان.

مۇراسىم ئاخىرىدا، فوند، جەمئىيەت، ئاممىۋى تەشكىلات ئورگانلىرىنىڭ رەھبەرلىرى ياكى ۋەكىللىرى پروفېسسور دوكتور ئورخان تۈركدوغدۇ ئەپەندىگە تۈرك دۇنياسىغا كۆرسەتكەن ئالاھىدە خىزمەتلىرى ۋە تەتقىقاتلىرى ئۈچۈن تەشەككۈرلىرىنى بىلدۈرۈپ، شەرەپ تاختىسى ۋە قىممەتلىك ماددىي بۇيۇملار تەقدىم قىلدى. مۇراسىمدا تۈرك دۇنياسى تەتقىقات فوندى پروفېسسور دوكتور ئورخان تۈركدوغدۇ ئەپەندىگە شەرەپ ئالتۇن مېدال تەقدىم قىلدى. شەرقىي تۈركىستان ۋەخپىنىڭ باش كاتىپى ھامۇتخان كۆكتۈرك، شەرقىي تۈركىستان كۆچمەنلەر جەمئىيىتىنىڭ باشلىقى دوكتور ئەخمەت تۈركوز قاتارلىق شەخسلەرمۇ پروفېسسور دوكتور ئورخان تۈركدوغدۇ ئەپەندىگە تەشەككۈر بىلدۈرۈپ شەرقىي تۈركىستان شەرەپ تاختىسى تەقدىم قىلدى.

بىز مۇراسىم ئاخىرىدا شەرقىي تۈركىستان كۆچمەنلەر جەمئىيىتىنىڭ باشلىقى دوكتور ئەخمەت تۈركوز ئەپەندى بىلەن بۇ مۇراسىم ھەققىدە سۆھبەت ئېلىپ باردۇق.

ئارىسلان: ھۆرمەتلىك دوكتور ئەخمەت تۈركوز ئەپەندى سىز جەمئىيەتشۇناس ئورخان تۈرك دوغانغا شەرقىي تۈركىستان شەرەپ تاختىسى تەقدىم قىلدىڭىز بۇ شەخسنىڭ ئۇيغۇر - قازاقلار ھەققىدە ئېلىپ بارغان تەتقىقات ياكى ئىش ‏ - پائالىيەتلىرى بارمۇ؟

جاۋاب: ئورخان تۈركدوغان تۈرك دۇنياسى، تۈرك تارىخى، تۈرك كۈلتۈرىنى تەتقىق قىلىپ كېلىۋاتقان بىر جەمئىيەتشۇناس. ئۇ تۈرك دۇنياسى ئۈچۈن مۇھىم خىزمەتلەر كۆرسەتكەن مۇھىم شەخس، ئۇ شەرقىي تۈركىستان ھەققىدىمۇ بىر قانچە پارچە كىتاب ۋە ماقالىلارمۇ يازغان. مەسىلەن، 1972 ‏ - يىلى تۈركىيىنىڭ سالىھلى رايونىدا ياشاۋاتقان شەرقىي تۈركىستانلىق قازاقلار ھەققىدە تەتقىقات ئېلىپ بارغان كېيىن شەرقىي تۈركىستانلىق كۆچمەنلەر ناملىق بىر كىتاب يېزىپ نەشىر قىلدۇرغان. ئۇ شەخس شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىگە يېقىندىن كۆڭۈل بولىدۇ. شەرقىي تۈركىستان ھەققىدە ئۇيۇشتۇرۇلغان يىغىن، مۇراسىم، پائالىيەتلەرگە ئاكتىپلىق بىلەن قاتنىشىدۇ، بەزى ۋاقىتلاردا شەرقىي تۈركىستان كۆچمەنلەر جەمئىيىتى قاتارلىق شەرقىي تۈركىستان جەمئىيەتلىرىگە زىيارەتكە كېلىپ سۆھبەتلىشىدۇ، تۈركىستان مەسىلىسى ھەققىدە پىكىر بايان قىلىدۇ، جۈملىدىن شەرقىي تۈركىستانلىقنى سۆيگەن بىر شەخس.

ئارسلان: ھۆرمەتلىك دوكتۇر ئەخمەت تۈركوز ئەپەندى تۈرك دۇنياسى تەتقىقات فوندىنىڭ ئۇيغۇر ۋە قازاقلار ھەققىدە ئېلىپ بارغان تەتقىقاتلىرى بارمۇ؟

جاۋاب: ئەلۋەتتە بار، تۈرك دۇنياسى تەتقىقات فوندىنىڭ تۈرك دۇنياسى تەتقىقاتى جۇرنىلى بار، ئۈچ ئايدا بىر سان نەشىر قىلىنىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا تۈرك دۇنياسى تارىخ ژۇرنىلى بار، بۇ ژۇرنال ھەر ئايدا بىر سان نەشىر قىلىنىدۇ، بۇ ژۇرناللارنىڭ كۆپ سانلىرىدا شەرقىي تۈركىستان تارىخى ۋە مەدەنىيىتى ھەققىدە يېزىلغان ماقالىلارنى ئۇچرىتالايسىز، مەن دوكتۇرلۇق ئۇنۋانى ئېلىش ئۈچۈن تەييارلىغان شەرقىي تۈركىستاندا ئىنسان ھەقلىرى ناملىق ماقالىنى يېزىش جەريانىدا مەن يۇقىرىدىكى ئىككى ژۇرنالنىڭ باشتىن ئاخىرى پۈتكۈل سانلىرىنى ئوقۇپ، ئىزدەندىم ۋە شەرقىي تۈركىستان ھەققىدە يېزىلغان ماقالىلاردىن پايدىلاندىم. بۇ ماقالىلاردىن ئەڭ مۇھىم بولغان بىرى بولسا 1990 ‏ - يىلى شەرقىي تۈركىستاننىڭ بارىن يېزىسىدا يۈز بەرگەن ۋەقە ھەققىدە يېزىلغان ماقالىدۇر. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە ياۋروپادىكى ئىنسان ھەقلىرى ئىجتىمائىي تەشكىلاتلار تەرىپىدىن شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىنسان ھەقلىرى توغرىسىدا يېزىلغان بىر دوكلاتمۇ بار ئىدى. مەن بۇ دوكلاتتىن پايدىلىنىپ تۇرۇپ شەرقىي تۈركىستان ھەققىدە بىر ماقالە يازدىم ئۇ ماقالىنى تۈرك دۇنياسى تەتقىقات فوندى جۇرنىلىدا نەشىر قىلدى. كېيىن ئۇ ماقالىنى شەرقىي تۈركىستان ئاۋازى ژۇرنىلىدىمۇ ئېلان قىلىنغان ئىدى.