Türkiye parlaménti adalet komitéti bashliqi ehmet iyimaya bilen söhbet


2008-02-01
Share

Türkiye parlaménti adalet komitétining bashliqi ehmet iyimaya ependi, parlamént binasidiki ishxanisida muxbrimiz erkin tarimning ziyaritini qobul qildi. RFA Photo / Erkin Tarim

Türkiye parlaménti adalet komitétining bashliqi ehmet iyimaya ependi bilen parlamént binasidiki ishxanisida bizning Uyghur mesilisi heqqidiki so'alimizgha jawab berdi. U sözide Uyghurlargha élip bériliwatqan bésim siyasitining yéqinda tügeydighanliqini, Uyghurlarning erkinlikke érishidighanliqini éytti. U yene sözide 21 - esirning insan heqliri esiri ikenlikini, dunyadiki bu erkinlik we démokratiye shamilining aldini hich qandaq bir küchning tosalmaydighanliqini éytti.

Ehmet iyimaya ependi sözide 21 - esirning insan heqliri esiri ikenlikini Uyghurlarning choqum erkinlikke érisheleydighanliqini éytip mundaq dédi: " Menche 20 - we 21 - esir insan heqliri esiridur. Dunyada dölet we milletlerdinmu muhim nerse insandur. Shunga pütün dunyadiki insanlar qaysi millet, qaysi dindin bolsa bolsun ular, yashash, dawalinish, medeniy, insaniy we erkin pikir bayan qilish heqlirige ige bolushi kérek. Dölet qurghan milletler bar, bashqa bir döletning ichide mewjudiyitini qoghdap qélishqa tirishiwatqan milletler bar. Bir döletning chong dölet bolushi, u döletning öz ichidiki her millet xelqini teng barawer démokratiye ichide yashash heqqi bérip bermigenliki bilen munasiwetliktur. Xitay we rusiyige oxshash döletlerde heqliri tartiwélin'ghan, heqlirini qolgha keltürüsh üchün küresh qiliwatqan köp sanda milletler bar. Emma bügünki künde dunya tézla özgiriwatidu. Xitay özgiriwatidu, rusiye özgiriwatidu. Hazirqi Uyghurlar belki bésim astida zulum astida yashashqa mejbur qéliwatqan bolsimu, Uyghurlarning kéyinki ewladliri choqum bext sa'adet ichide yashaydu dep oylaymen. Sherqiy türkistanliq qérindashlirimning öz dawaliri üchün sewri taqet bilen élip bériwatqan bu mujadililiri üchün ularni tebrikleymen tebrikleymen. Xitaylarmu dunyaning weziyitini chüshünüp yétip Uyghur mesilisige insan heqliri jehettin qarap, yéqin kelgüside Uyghurlargha öz heq we huquqlirini béridu, Uyghurlarmu erkinlik ichide yashaydu dep oylaymen."

Siz xitay özgiriwatidu dewatisiz? sherqiy türkistan ammiwi teshkilatliri mes'ullirining déyishiche xitayning Uyghurlargha qiliwatqan zulumi barghanséri éghirlishiwétiptu, démek xitay özgermeptu dégenlik, buninggha qandaq qaraysiz dégen so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: "Xitay özgermeywatidu dégen gepke qoshulmaymen. Burun xitay iqtisadimu kommunistik iqtisad idi, emma bügün xitaylar türkiyidinmu bekrek erkin bazar iqtisadi siyasiti ijra qiliwatidu. Bu jehettin élip éytqanda xitay özgiriwatidu. Siyasi jehettiki erkinlik téxi xitaygha yétip kelmidi, emma men qisqa waqit ichide xitayghimu démokratiyining yétip kélidighanliqigha ishinimen. Chünki bügün dunyawilishiwatqan künimizde bu erkinlik démokratiye shamilini héchkim tosuwalalmaydu."

Bügün Uyghurlarning milli ma'aripi emeldin qalduruliwatidu? pütün medeniy heqliri qolliridin tartiwéliniwatidu? siz türkiye parlaménti adalet komisyoni bashliqi bolush süpitingiz bilen buninggha qandaq qaraysiz? dégen so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: " Men sherqiy türkistanning hazirqi weziyiti, konkrit mesililiri heqqide melumat igisi men désem yalghan gep qilghan bolup qalimen. Biz shuni bilimizki, kishilerge we milletlerge élip bériliwatqan bésimning eksi tesiri bolidu. Bésim kücheygenséri uninggha bolghan naraziliqmu küchiyidu. Shunga bésim bir milletni yoq qilalmaydu eksiche u milletni küchlendüridu. Bir milletning tilini dinini yoq qilish siyasitini burun bolghariye we géritsiyemu ijra qilghan idi, emma netijige érishelmidi. 21 - Esirde bir milletni assimilyatsiye qilish undaq asan emes. Eger xitaylar rastinla siler dégendek assimilyatsiye siyasiti élip bériwatqan bolsa, uni qobul qilishimiz mumkin emes. Bundaq siyaset chong döletlerge yarashmaydu. Menche xitay döliti kéyin hazir élip bériwatqan bu siyasitidin nomus qilishi mumkin. Chünki sherqiy türkistandiki 20 milyon Uyghur türkini assimilyatsiye qilish undaq asan ish emes. Shunga bu mujadilenglar choqum ghelibe qilidu, xitay hökümitimu yéqinda xitaydiki pütün milletlerning heq hoquqlirini bérishke mejbur qalidu."

Türkiye parlaménti adalet komitéti bashliqi ehmet iyimaya ependi söhbitimizning axirida 2008 - yili mehmut qeshqiri yili munasiwiti bilen mundaq dédi: " Mehmut qeshqiri türkiy milletlirining dunya medeniyitige béghishlighan eng muhim esiridur. `Türkiy tillar diwani `mukemmel bir eser bolup, türk medeniyitining, türkiy tillirining bir qamusidur. Bu eserning birdin bir nusxisining istanbuldiki bir kitabpurushtin ali emiri ependi teripidin tépilishi, uning dunya medeniyitige qoshqan eng chong töhpisidur. Ali emiri ependining bu kitabni élish üchün puli yoq, bashqilardin qerz élip sétiwalghan. Mende türkiy tillar diwanining osman impériyisi mezgilide bésilghan tunji nusxisi bar. Türkiy tillar diwanining originali hazir istanbuldiki millet kutupxanisida saqlanmaqta. Men 2008 - yili mehmut qeshqiri yili munasiwiti bilen bu kitabni tépip bizge ulashturghan ali emiri ependining yatqan yéri jennet bolushini tilesh bilen birge, pütün türk dunyasida mehmut qeshqiri heqqide pa'aliyetlerning élip bérilishini, herqaysi döletlerning buninggha alahide ehmiyet bérishini tileymen." (Erkin tarim)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet