Bir türk sayahetchining Uyghurlar heqqidiki tesirati

Höjjetlik filim ishlesh bilen tonulghan yazghuchi isma'il qehriman yéqinda bir guruppa türk sayahetchiler bilen Uyghur élini ziyaret qildi we qaytip kelgendin kéyin 6 qisimliq ziyaret xatirisini türkiyining gebze gézitide élan qildi.
Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2012-09-20
Élxet
Pikir
Share
Print
Tonulghan yazghuchi isma'il qehriman ependi xoten gilem zawutini ziyaret qildi. 2012-Yili séntebir.
Tonulghan yazghuchi isma'il qehriman ependi xoten gilem zawutini ziyaret qildi. 2012-Yili séntebir.
RFA/Arslan

Isma'il qehriman ependi, ürümchi, turpan, qeshqer, xoten we teklimakan chölini aylinip chiqqan we Uyghur xelqining ijtima'iy hayatini közi bilen körgendin kéyin ziyaret tesiratini élan qildi.

Isma'il qehriman ependi 2012-yili 8-ayning 27-künidin 9-ayning 5-künigiche 10 kün Uyghur diyarini ziyaret qilghan, u bu qétimqi ziyaritining asasi meqsitini ipadilep, Uyghurlar toghrisida höjjetlik filim ishlesh üchün Uyghur diyari we Uyghurlarning ijtima'iy hayatini sin'alghugha élish üchün barghan. Isma'il qehriman ependi ziyaret tesiratida aldi bilen Uyghur élide ziyaret qilghan orunlirini tonushturup mundaq yazghan:
"Sherqiy türkistan we yipek yoli medeniyet jughrapiyisining bir parchisi. Eng chong arzuyum yipek yoli ötkilini eng bashtin eng axirighiche aylinip chiqish idi. Xitaydin bashlinip istanbulda axirlashqan yipek yolini aylinip, höjjetlik filim ishlesh üchün bir ömür hayat yetmeydu, emma parche-parche bolsimu yipek yolini bölüp höjjetlik filim ishlesh üchün tirishiwatimiz. Bu munasiwet bilen, pakistan, afghanistan, türkmenistan, özbékistan, qirghizistan, sherqiy türkistan, mongghulistan we xitayda sin'alghugha élip höjjetlik filim ishliduq."

Tonulghan yazghuchi isma'il qehriman ependi türk sayahet ömiki bilen teklimakan chölide. 2012-Yili séntebir.
Tonulghan yazghuchi isma'il qehriman ependi türk sayahet ömiki bilen teklimakan chölide. 2012-Yili séntebir. RFA/Arslan

Isteklirim ré'alliqqa aylandi

Isma'il qehriman ziyaret xatiriside yene mundaq yazghan: sherqiy türkistan'gha bérish men üchün peqet bir istek idi. Isteklirim axirida ré'alliqqa aylandi. Bir guruppa dostlarning alahide orunlashturghan sherqiy türkistan jughrapiyisi we yipek yolini sayahet qilish nésip boldi.

Isma'il qehriman ependi ziyaret tesiratida yene, ürümchidin turpan'gha barghanliqini we turpanda üzümzarliqlarni aylinip temlik üzümlerni zoq bilen yégenlikini, yer asti kariz quduqlarni aylinip sin'alghugha alghanliqini, imin wang munari we imin wang meschitini ziyaret qilghanliqini ipadilep mundaq yazghan:
"Uyghur türklirining köchüp yashash hayattin tunji bolup olturaqliship yashash hayatqa ötken we 2000 yil ilgiri qurghan sheherning qalduqlirida türk tarixini közimiz bilen körduq kéyin ürümchige qayttuq."

Ürümchini sherqiy türkistanning medeniyet merkizi dep baha bergen, isma'il qehriman ependi ürümchidin xoten'ge ayropilan bilen barghan we xotendin teklimakan chölige tügige minip barghan we tarixtiki ejdadlargha oxshash teklimakan chölini, tarixi yipek yolini tügige minip aylinip yipek yolining medeniyitini öz közi bilen körgenlikini tesirlik qilip yazghan. Isma'il qehriman ependi xoten ziyaritini mundaq teswirligen:
"Teklimakan chölini tüge bilen aylinish sayahiti axirlashqandin kéyin xoten shehirige qayttuq, tengritaghdin kelgen qashtéshi deryasida qashtéshi izdewatqan Uyghurlar bilen söhbet qilduq, qashtéshi xitaylar üchün bek qimmetlik. Xotenning kéchilik menzirisini seyle qilip üzüm tek astida Uyghurlar bilen xotenning güzelliki toghrisida söhbet qilduq."

Tonulghan yazghuchi isma'il qehriman ependi türk sayahet ömiki bilen teklimakan chölide. 2012-Yili séntebir.
Tonulghan yazghuchi isma'il qehriman ependi türk sayahet ömiki bilen teklimakan chölide. 2012-Yili séntebir. RFA/Arslan

Isma'il qehriman ependi qeshqerde mehmut qeshqirining qebrisini ziyaret qilghan we ziyaret tesiratida qeshqer ziyariti toghrisida toxtilip mundaq yazghan:
"Qeshqer shehiri tengritaghlirining étikige jaylashqan qedimi tarixi sheher. Meshhur türk tilshunas mehmut qeshqiri, qutadghubilikning mu'ellipi yüsüp xas hajip eng muhim bolghini, tunji türk islam döliti bolghan we musulman türk xaqani unwani bilen islam medeniyitini türk islam jughrapiyisige keng tarqilishigha bashchiliq qilghan qaraxaniylar dölitining qurghuchisi sutuq bughraxanning memlikiti bolup tonulghan qeshqer türk tarixining bir kilométir téshidur. Qeshqerning hawasi we süyi bek güzel bolghanliqi üchün xanlarning, xaqanlarning aramgahi bolghan."

Tonulghan yazghuchi isma'il qehriman ependi bir Uyghur réstoranida. 2012-Yili séntebir, xoten.
Tonulghan yazghuchi isma'il qehriman ependi bir Uyghur réstoranida. 2012-Yili séntebir, xoten. RFA/Arslan

Qeshqerning tarixi

Isma'il qehriman ependi ziyaret tesiratida yene qeshqerning tarixi toghrisida toxtilip mundaq yazghan:
"Qeshqer tarixta nurghun türk döletliri qurulghan bir jay. Türk tarixida qeshqerning ötmüshi toghrisida mundaq déyilgen: miladiyining 502-550 yillar arisida honlarning, 552-648-yillar arisida köktürklerning, 648-744-‏yillar arisida köktürklerning, 790-791-yillar we 842-yillar arisida Uyghurlarning, 1006-yildin bashlap qaraxaniylarning we 1032-1210-yillar arisida sherqiy qaraxaniylarning, 1227-1370-yillar arisida chaghatay xanliqining, kéyin 1370-1514-yillar arisida sherqiy chaghatay xanliqining döliti qurulghan we hakimiyet tikligen. 1514-Yildin 1680-yillar arisida se'idiye xanliqi hakimiyet qurghan."

Isma'il qehriman ependi sayahet jeryanida yene yekenni ziyaret qilghan we yeken xanliridin se'idiye xan, abduréshit xan we amannisaxan'gha oxshash sherqiy türkistan tarixida iz qaldurup ketken muhim shexslerning qebrilirini ziyaret qilghan.

Isma'il qehriman ependi qeshqerde körgen bir weqeni teswirlep mundaq yazghan: qeshqer shehirining saqchilar tosup tekshüridighan orunda mashinimizgha bir Uyghur kishi chiqti, u bizning shopurning tonushi iken. U Uyghur özini kasp dep tonushturghan we turmushning normal ötidighanliqini ipadilep mundaq dégen: bular dölet ademliri, rahet yashaydu, biz emgek qilip ishlep tirikchilik qilimiz, dep chaqchaq qilghanliqini yazghan.

Sheherning kirish éghizida qizil derya bar, qizil deryadin ötüp sheherge kirduq. Qeshqer shehirining keng yolliri we égiz binalar arisidin sheher ichige kirduq, tarixi qeshqer shehiri asta-asta yoq bolushqa bashlighan.

Isma'il qehriman ependi qeshqerde maw zédungning heykilige yéqin bir yerdiki méhmanxanigha chüshken we maw zédungning heykilini teswirlep mundaq yazghan:
"Maw ölüp aridin nechche yil ötken bolsimu mawning heykili "Men bu yerde" dégendek chüshenche béridu, mawning heykili qeshqerning her yéridin körünidighan halda chong bir meydan'gha yasalghan. 1949-Yili maw zédung kommunist hakimiyet qurghan waqitta qeshqerde musteqil sherqiy türkistan döliti bar idi, maw zédung teripidin 1952-yili qeshqer ishghal qilindi. Qeshqer meydanining del otturisigha 1952-2012 ‏dégendek reqem yézilghan chong taxtigha 60-yil tebriklesh pa'aliyitining taxtisi ésilghan. Meydanda 2 sa'et saqchi mashinilar we tankilar aylinip yüridiken. Her yerde saqchilar bar, meydandiki saqchi merkezliri saqchilar bilen tolup ketken. Qeshqerde Uyghur toyliri bek hayajanliq bolidiken, sheherde uzun quyruq bolghan toy mashinilar naghra-sunay chélip tizilip méngishliri ademni hayajan'gha salidu, qeshqerning qayghuluq muhitini birdem bolsimu xushalliqqa chömdüridiken, bu xushalliq körünüshlerni sin'alghugha élish jeryanida saqchilarning chong chong qarap aliyishlirigha duch kelduq."

Isma'il qehriman ependi qeshqerde Uyghur tamiqi yéyish üchün nuran isimlik bir réstoran'gha kirgen we réstoranning ichide turan yézilghan xetning oqup heyran qalghan we réstoran xojayinidin sewebini sorighanda, u réstoranning ismining turan ikenlikini 2009-yilidiki ürümchi weqesidin kéyin saqchilar bilen jédel qilip nuran'gha özgertkenlikini emma hazirmu éghizda bu réstoranni turan dep ataydighanliqini bildürgen.

Isma'il qehriman ependi yene qeshqer tesiratini dawam qilip mundaq yazghan:
"Qeshqer kochilirida, öztürk, xas türk namliq köpligen dukanlarni uchrattuq, bizge tonush bolghan bu isimlik dukanlar xuddi bizni xosh kelding dégendek tuyghu béretti. Qeshqer meydanining yénida ixlas magizini bizni heyran qaldurdi. Bu yerde ixlas magizinining bu yerde sétish merkezliri échilghanliqidin heyran qalduq. Tarixi sheher qeshqer héytgahning güzel kéchilik menzirisi köz we könglimizni parlatti. Héytgah etrapining kéchilik menzirisi qizghin keypiyat ichide aylanduq we tarixtiki Uyghur türklirining ajayip bayram tebriklesh pa'aliyetlirini öz közimiz bilen körgendek bolduq."

Isma'il qehriman ependi yene sayahet jeryanida qaghiliqtin ötkenlikini we qaghiliq shehirini körüp u yerdiki ijtima'iy hayattin özini anaduliyide bir sheherde turuwatqandek hés qilghanliqini ipadiligen we kichik bir weqeni eslitip mundaq yazghan: qaghiliqta tebi'iy güzellik bilen yasalghan bir Uyghur réstoranda tamaq yewatqanda Uyghur türkliri etrapigha ulashti. Biz tamaq yewatqanda yéqin etrapta bir Uyghur bala banan élish üchün dadisidin pul soridi, dadisi puli bolmighanliqi üchün oghligha banan alalmidi, bizning sayahet ömektin bir dostimiz bérip u baligha banan élip berdi bu esnada etrapigha derhal saqchilar keldi emma bizge héch nerse démidi, bizmu tamiqimizni ep yolimizgha rawan bolduq.

Isma'il qehriman ependi teklimakan chölini we qeshqer-xoten arisidiki yollarni aylinip chiqqandin kéyin xitayning teklimakan chölige chong deryalardin su bashlap kélip del-derex salghanliqini boz yer échip térilghu yerlerni köplep térilghu yer achqanliqini köchmen yötkeshni qulaylashturush üchün ürümchi bilen qeshqer otturisidiki 1500 kilométirliq yolni nahayiti süpetlik yasap chiqqanliqini, qeshqer bilen ‏xoten sheher otturisidiki 500 kilométirliq musapide tömür yol yasap chiqqanliqi, uningdin bashqa yene sherqiy türkistanning pütkül sheherliride égiz binalarni salghanliqini bu binalargha ichkiridin köp köchmen yötkep yerleshtürüwatqanliqini, bularning asasi meqsitining sherqiy türkistanning esli sahibliri bolghan Uyghurlarning nopusni azaytip xitaylarning nopusi köpeytish üchün bu yerde ichkiridin 600 ming xitay a'ilini köchürüp kélishni pilanlighanliqini yazghan.

Xitayning bixeterlik tedbirliri

Isma'il qehriman ependi ziyaret tesiratining axirida qeshqerde xitay saqchilirining Uyghurlargha qiliwatqan bésim siyasetlirini teswirlep mundaq yazghan:
"Sherqiy türkistanning sheherlirini ayliniwatqanda eng köp bixeterlik tedbirliri diqqitimizni tartti. Köpligen saqchi tekshürüsh orunlirida qattiq bixeterlik tedbirliri élip, mashinilar ayrim-ayrim tekshürülidu, chong yolning oxshimighan jaylirigha nurghunlighan közitish apparati qoyulghan, közitish apparatlarning körüshlirini nurghun orunlardin közitip turidiken, qattiq axturup tekshüridiken, chong yoldin ötken mashinilar we mashinining ichidikiler közitish apparati arqiliq közitilip turidiken. Chong sheherlerning kirish we chiqish yolida bixeterlik tekshürüsh merkezliri bolup, yoldin ötken pütün mashinilar qattiq tekshürülidiken, mashinining ichi we téshini bir-birlep axturup chiqidiken. Xoten bilen yeken otturisidiki bir tekshürüsh merkizi méni chongqur oygha saldi, tekshürüsh merkizi mundaqche éytqanda bir iskenje merkizi iken, qattiq issiqta ayallar, balilar we erler nechche sa'et nöwet kütüp turidiken, u yerde hajetxanimu yoq iken, insanlar hajet qilishqa éhtiyaj tuyulsa chölde insanlarning köz aldida hajet qilishqa mejbur bolidiken."

Isma'il qehriman ependi 2006-yili bir qétim Uyghur diyarigha bérip Uyghurlar toghrisida höjjetlik filim ishlep türkiyining her qaysi téléwiziye qanallirida keng tarqatqan idi. Bu qétim uning Uyghur diyarini ikkinchi qétim ziyaret qilishi hésablinidu.

Toluq bet