Dem élishqa chiqqan général arman qul'oghli bilen söhbet (1)


2007-09-12
Share

Türkiyide chiqidighan jumhuriyet géziti istratégiye zhurnilining 8 - ayning 27 -künidiki sanida dem élishqa chiqqan général arman qul'oghli yazghan siyasiy, iqtisadiy we eskiriy jehettin türkiye - xitay munasiwetliri mawzuluq maqale élan qilindi. Maqalide türk - xitay munasiwetliridiki mesililerdin biri bolghan sherqiy türkistan mesilisi we bu mesilini hel qilishning yolliri etrapliq bayan qilin'ghan.

Biz bu maqalini chöridigen halda dem élishqa chiqqan général, istratégiye tetqiqatchisi arman qul'oghlu ependi bilen söhbet élip barduq.

Arman qul'oghli : xitay döliti mesile yaritiwatidu

Erkin tarim: siz maqalingizda xitay - türk munasiwitidiki ixtilaplar üstide toxtilipsiz, bu ixtilaplar qaysilar ?

Arman qul'oghli: türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwetke bolupmu kéyinki yillardiki munasiwitimizge qaraydighan bolsaq munasiwetni yaxshilash arzu qiliniwatqan bolsimu, emma héchbir ilgirilesh bolmaywatidu. Bizning xitay bilen 1995- yili eskiriy jehette bolupmu rakita téxnikisi jehette bezi alaqilirimiz bolghan idi. Buningdin bashqa qolgha chiqqudek bir alaqimiz bolmidi. Eslide xitay zoriyiwatqan bir küch, shangxey hemkarliq teshkilatining muhim ezaliridin biri . Shunga türkiye elwette xitay bilen yéqin munasiwet qurushni arzu qilidu. Emma xitay bilen türkiye otturisida yaxshi munasiwet qurushqa tosalghu boluwatqan bir mesile bar. U bolsimu sherqiy türkistan. Sherqiy türkistandiki xelqlerning heq - hoquqlirini, örp - adetlirini , ularning turmush sewiyisini yuqiri kötürmey ulargha bölgünchi, térrorchi mu'amilisi qildighan xitay dölitining munasiwitimizni yaxshilashta bir yürüsh mesililerni chiqiriwatqanliqini körüwatimiz.

Türkiye shangxey hemkarliq teshkilatigha közetküchi süpitide kirishni arzu qilidu. Rusiye bilen xitay körünüshte gerche buni qarshi alidighandek körünsimu, emeliyette rusiye, türkiye u yerge kirse ottura asiyadiki türkiy jumhuriyetler bilen yéqin munasiwet ornitip rusiyining rayondiki tesirini ajizlashturudu, dep oylaydu. Xitay bolsa türkiye shangxey hemkarliq teshkilatigha kirse Uyghurlarni küshkürtüp, u yerdiki musteqilliq heriketliri ewj élip kétidu, dep oylap buninggha tosqunluq qiliwatidu.

Biz peqet sherqiy türkistanliqlarning insandek yashishini telep qilimiz

Erkin tarim: heqiqeten ular oylighandek ehwallar yüz béremdu ?

Arman qul'oghli: sherqiy türkistan xelqining xitaydin telep qilidighini néme dégen waqtimizda, peqetla insandek yashash, özlirining milliy örp- adetlirini yashitish, tilini qoghdash we uni dawam qildurushـtur. Eslide sherqiy türkistanliqlar türkiye - xitay ottursidiki munasiwetlerning tereqqi qilishida köwrüklük rol oynighan bolatti. Emma xitaylarning bu xil selbiy köz qarishi sherqiy türkistan xelqining ten jazasi we heqsizliklerge uchrishigha seweb bolmaqta. Shuning bilen bügün xitayning insan heqliri depsendiliri eng éghir dölet bolup chiqishtek ehwal yüz bermekte. Türkiye bu heqte xitaygha diplomatik yollar bilen xizmetlerni ishlewatidu. Emma xitay türkiyige dawamliq sherqiy türkistandiki Uyghurlarni küshkürtken dep gunah qoyup kéliwatidu. Türkiye bundaq bir ish qilmaywatidu. Türkiyidiki sherqiy türkistan jem'iyetliri we türkiye hökümitining arzusi peqetla uyerdiki xelqning insandek yashishini telep qilishtin ibaret.

Uyghurlar hergizmu térrorchi emes

Erkin tarim: xitay hökümiti Uyghur mesilisini türk hökümitige türkiyidiki térror herikitige oxshitip anglitip kelgechke, Uyghur mesilisi dégen waqtingizda türk hökümiti buningdin özini tartidu, buninggha qandaq qaraysiz ?

Arman qul'oghli: türkiyide bir térror herikiti bar. Bu térrorning meqsiti türkiyini parchilash. Buning üchün qural- yaraqlar bilen heriket qilip, térrorluq pa'aliyetler bilen shughulliniwatidu. Türkiyige ziyan séliwatidu. Türkiye qoralliq küchliri bilen qoralliq toqunushqa kirip eskerlirimizni öltürüwatidu. Ularni shéhit qilip yene téxi héch ish bolmighandek, türkiyide bir kord mesilisi bar , emma xuddi türkiye uni hel qilmaywatqandek aylinip yüridu. Halbuki, sherqiy türkistandiki Uyghur türklirige qarighan waqtimizda , bular térrorchi emes. Bular xitay quralliq küchliri bilen toqunushup, ularni öltürgen emes. Xitay dölitige qarshi qozghilip, xitayni bölüsh niyitidiki kishiler emes. Ular peqetla aptonomiye tüzümliri ichide insan heqliri da'iriside, iqtisadini we turmush sewiyelirini yuqiri kötürüshni, özlirining örp-adetlirini we tilini yashinishnila telep qilidu. Buning sirtida xitaygha qarshi turidighan yaki xitayni bölüdighan bir xiyali yoq. Shunga türkiye bilen xitayning bu jehette ortaq bir teripi yoq. Türkiyidikisi türkiyeni bölüshni meqset qilghan térror herikiti, xitaydikisi bolsa insandek yashashni we özlirining örp - adetlirini dawam qildurushni arzu qilishtin bashqa bir arzusi bolmighan Uyghur türklirining herikitidur. Bu ikkisini oxshash bir qélipqa qoyush mumkin emes. (Erkin tarim)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet