Түрк вә хитай мутәхәсислири уйғур мәсилиси үстидә музакирә илип барди

Түркийидә давамлишиватқан хитайни чүшиниш паалийитиниң күн тәртипи бойичә 10 - айниң 18 - күни чүштин бурун саәт 10 йеримда әнқәрәдики түркийә истратегийә тәтқиқат мәркизидә түркийә билән хитайниң оттура шәрқ сиясити вә түркийә - хитай мунасивити темисида йиғин өткүзүлди.
Мухбиримиз әркин тарим
2010-10-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сүрәт, 10 - айниң 18 - күни, әнқәрәдики түркийә истратегийә тәтқиқат мәркизидә өткүзүлгән түркийә билән хитайниң оттура шәрқ сийасити вә түркийә - хитай мунасивити темисидики йиғиндин бир көрүнүш.
Сүрәт, 10 - айниң 18 - күни, әнқәрәдики түркийә истратегийә тәтқиқат мәркизидә өткүзүлгән түркийә билән хитайниң оттура шәрқ сийасити вә түркийә - хитай мунасивити темисидики йиғиндин бир көрүнүш.
RFA Photo / Erkin Tarim

Бу йиғинға бирләшкән дөләтләр тәшкилати мәдәнийәт бирликидики хитай вәкили, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати тәтқиқат мәркизи башлиқи пан гуаң, хитай иҗтимайи пәнләр академийиси дуня иқтисади вә сиясити тәтқиқат иниститути башлиқи җаң йүйән, бейҗиң университети хәлқара мунасивәтләр тәтқиқат мәркизи башлиқи җаң хәйбин қатарлиқ мутәхәссисләр қатнашти.

Түрк мутәхәсисләрдин түркийә истратегийә тәтқиқат мәркизи башлиқи др. Синан оган әпәнди, муавин башлиқи др. Җәлаләттин явуз әпәнди, тобб иқтисад вә технологийә университети оқутқучиси др. Иһсан чомақ әпәнди, истратегийилик чүшәнчә иниститути мутәхәссиси др. Әркин әкрәм әпәнди, түркийә 21 - әсир тәтқиқат мәркизи мутәхәссиси баһадир қоч әпәндиләр қатнашти.
 
Булардин башқа түрк, хитай вә уйғурлардин аңлиғучиларму қатнашти. Др. Синан оган риясәтчилик қилған бу йиғинда хитай билән түркийиниң оттура шәрқ вә оттура асия сиясити, түркийиниң яврупа бирлики сиясити, түркийә вә хитайниң оттура асия сиясити музакирә қилинди.
Сүрәт, 10 - айниң 18 - күнидики түркийә билән хитайниң оттура шәрқ сийасити вә түркийә - хитай мунасивити темисидики йиғиндин бир көрүнүш.
Сүрәт, 10 - айниң 18 - күнидики түркийә билән хитайниң оттура шәрқ сийасити вә түркийә - хитай мунасивити темисидики йиғиндин бир көрүнүш. RFA Photo / Erkin Tarim

Йиғинниң ахирида нуқтилиқ һалда түркийә хитай мунасивитидә уйғур мәсилиси музакирә қилинди. Бу һәқтә түрк мутәхәссисләр нуқтилиқ һалда тохталған болсиму хитайлар көп пикир баян қилмиди.
   
Йиғинға риясәтчилиқ қилған др. Синан оган әпәнди алди билән түркийә истратегийә тәтқиқат мәркизини қисқичә тонуштуруп өткәндин кийин, бүгүн музакирә қилинидиған мәсилиләр һәққидә мәлумат бәрди. Алди билән түрк мутәхәссисләр түркийиниң оттура шәрқ сиясити һәққидә мәлумат бәрди. Кийин хитай мутәхәссисләр хитайниң оттура шәрқ сиясити һәққидә тохталди.
   
Др. Синан оган әпәнди түркийә билән хитай оттурисида тиҗарий җәһәттин рәқип болуш мәсилисидин башқа уйғур мәсилисиниңму барлиқини ейтип мундақ деди: "түркийә билән хитай оттурисида тиҗарәт тәңпуңсизлиқидин башқа сиясий мәсилиләрму мәвҗут. Мәсилән уйғур райони мәсилиси. Бу мәсилини қандақ қилип икки дөләт оттурисидики һәмкарлиққа айландуралаймиз? бу һәқтиму музакирә елип беришимиз керәк. Уйғурлар түркийә хитай мунасивитидә көврүклүк рол ойниялайду. Мәсилән татаристан һазир түркийә билән русийә оттурисидики мунасивәттә көврүклүк ролини ойнаватиду. Бу мәсилә һәққидә музакирә елип беришимиз керәк."
   
Түркийә истратегийә тәтқиқат мәркизи мутәхәсиси др. Синан оганниң бу сөзигә, бейҗиң университети хәлқара мунасивәтләр тәтқиқат мәркизи башлиқи җаң хайбин мундақ җаваб бәрди: "мениңчә мудир әпәнди тунҗи қетим йеңи бир уқумни оттуриға қойди. Ортақ мәсилини һәл қилиш үчүн һәмкарлишиш. Мәнчә бу бәкла қизиқарлиқ. Түркийиниң тәсири бар район билән хитайниң тәсири бар районда бу икки дөләт бир - биригә рәқип. Сиз оттуриға қойған мәсилә нәзирийә җәһәттин тоғра, әмма бу мәсилиләр мениң тәтқиқат саһийәм әмәс. Мән хитай билән америка оттурисидики мунасивәтни тәтқиқ қилимән. Әмма шуниму унутмаслиқимиз керәк, мутәхәссисләрниң көз қариши билән һөкүмәтниң көз қариши охшимайду. Әмма мән икки дөләт оттурисида уйғурларниң көврүклүк рол ойнаш керәклики һәққидики көз қаришиңларни хитай һөкүмитигә йәткүзимән."
Сүрәт, 10 - айниң 18 - күнидики түркийә билән хитайниң оттура шәрқ сийасити вә түркийә - хитай мунасивити темисидики йиғиндин бир көрүнүш.
Сүрәт, 10 - айниң 18 - күнидики түркийә билән хитайниң оттура шәрқ сийасити вә түркийә - хитай мунасивити темисидики йиғиндин бир көрүнүш. RFA Photo / Erkin Tarim
   
Кейин шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати тәтқиқат мәркизи башлиқи пан гуан сөз қилип мундақ деди: "өткән йили түркийә рәиси шинҗаңни зиярәт қилди. Бу 5 - июл вәқәсидин бурун болған зиярәт болуп наһайити мувәппәқийәтлик болған иди. Бу зиярәт җәрянида мудир оттуриға қойған мәсилиләр һәққидә музакирә елип берип, нурғун яхши ой - пикирләрни оттуриға қойдуқ. 5 - Июл вәқәсидин кейин рәҗәп тайип әрдоған хитайни қаттиқ тәнқид қилди. Кейин министир зафәр чағлаян икки қетим хитайға барди. Аримиздики зиддийәтни асасән һәл қилдуқ. Бу ай баш министиримиз вен җябав түркийигә кәлгәндә бу мәсилиләрдә икки дөләт ортақ пикиргә кәлди. Түркийидиму бөлгүнчи бар, биздиму бөлгүнчи бар. Икки дөләт бу мәсилидиму ортақ пикиргә кәлдуқ. Түркийә хитай мунасивитидә уйғурларниң актип рол ойниши мәсилисидиму ортақ пикиргә кәлдуқ."
   
Тобб иқтисадий вә технологийә университети оқутқучиси др. Иһсан чомақ әпәнди түркийиниң бөлгүнчиликни қоллимайдиғанлиқини, әмма милләтләргә әркинлик бериш арқилиқ мәсилиләрни һәл қилишни тәрғип қиливатқанлиқини ейтип мундақ деди: "һечқандақ дөләттики бөлгүнчилик һәрикитини қоллимаймиз. Биз дөлитимиздики бөлгүнчиликкә қарши күрәштә у райондики хәлқләргә техиму көп әркинлик бериш, турмуш сәвийисини юқири көтүрүш арқилиқ һәл қилишқа тиришиватимиз. Бизниң күрт мәсилимиз һәл болай дәп қалди. Күртләргә әркинлик бериш бизни биарам қилмайду. Бесим арқилиқ мәсилини һәл қилиш 19 - 20 - әсирниң методи, 21 - әсирниң методи әмәс. Хитай уйғур районини өзиниң қиливелиш үчүн уйғурларни террорчи дәватиду. Түркийиниң уйғур районида тәсири бар. Биз уйғурларға хитайдин айрилмаңлар дәйли, әмма хитай уйғурларға әркинлик бәрсун, һәқ вә һоқуқини бәрсун."
   
Бу көз қарашқа хитай мутәхәссисләр һечқандақ позитсийә билдүрмиди. Түркийә истратегийә тәтқиқат мәркизидә өткүзүлгән түркийә - хитай мунасивити һәққидики муназирә шуниң билән ахирлашти. Түркийидә хитайни чүшиниш паалийити асасида өткүзүлгән бу паалийәт әтә истанбулда давамлашмақчи.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

 
Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт