Türk we xitay mutexesisliri Uyghur mesilisi üstide muzakire ilip bardi

Türkiyide dawamlishiwatqan xitayni chüshinish pa'aliyitining kün tertipi boyiche 10 - ayning 18 - küni chüshtin burun sa'et 10 yérimda enqerediki türkiye istratégiye tetqiqat merkizide türkiye bilen xitayning ottura sherq siyasiti we türkiye - xitay munasiwiti témisida yighin ötküzüldi.
Muxbirimiz erkin tarim
2010-10-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Süret, 10 - ayning 18 - küni, enqerediki türkiye istratégiye tetqiqat merkizide ötküzülgen türkiye bilen xitayning ottura sherq siyasiti we türkiye - xitay munasiwiti témisidiki yighindin bir körünüsh.
Süret, 10 - ayning 18 - küni, enqerediki türkiye istratégiye tetqiqat merkizide ötküzülgen türkiye bilen xitayning ottura sherq siyasiti we türkiye - xitay munasiwiti témisidiki yighindin bir körünüsh.
RFA Photo / Erkin Tarim

Bu yighin'gha birleshken döletler teshkilati medeniyet birlikidiki xitay wekili, shangxey hemkarliq teshkilati tetqiqat merkizi bashliqi pan gu'ang, xitay ijtimayi penler akadémiyisi dunya iqtisadi we siyasiti tetqiqat inistituti bashliqi jang yüyen, béyjing uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler tetqiqat merkizi bashliqi jang xeybin qatarliq mutexessisler qatnashti.

Türk mutexesislerdin türkiye istratégiye tetqiqat merkizi bashliqi dr. Sinan ogan ependi, mu'awin bashliqi dr. Jelalettin yawuz ependi, tobb iqtisad we téxnologiye uniwérsitéti oqutquchisi dr. Ihsan chomaq ependi, istratégiyilik chüshenche inistituti mutexessisi dr. Erkin ekrem ependi, türkiye 21 - esir tetqiqat merkizi mutexessisi bahadir qoch ependiler qatnashti.
 
Bulardin bashqa türk, xitay we Uyghurlardin anglighuchilarmu qatnashti. Dr. Sinan ogan riyasetchilik qilghan bu yighinda xitay bilen türkiyining ottura sherq we ottura asiya siyasiti, türkiyining yawrupa birliki siyasiti, türkiye we xitayning ottura asiya siyasiti muzakire qilindi.
Süret, 10 - ayning 18 - künidiki türkiye bilen xitayning ottura sherq siyasiti we türkiye - xitay munasiwiti témisidiki yighindin bir körünüsh.
Süret, 10 - ayning 18 - künidiki türkiye bilen xitayning ottura sherq siyasiti we türkiye - xitay munasiwiti témisidiki yighindin bir körünüsh. RFA Photo / Erkin Tarim

Yighinning axirida nuqtiliq halda türkiye xitay munasiwitide Uyghur mesilisi muzakire qilindi. Bu heqte türk mutexessisler nuqtiliq halda toxtalghan bolsimu xitaylar köp pikir bayan qilmidi.
   
Yighin'gha riyasetchiliq qilghan dr. Sinan ogan ependi aldi bilen türkiye istratégiye tetqiqat merkizini qisqiche tonushturup ötkendin kiyin, bügün muzakire qilinidighan mesililer heqqide melumat berdi. Aldi bilen türk mutexessisler türkiyining ottura sherq siyasiti heqqide melumat berdi. Kiyin xitay mutexessisler xitayning ottura sherq siyasiti heqqide toxtaldi.
   
Dr. Sinan ogan ependi türkiye bilen xitay otturisida tijariy jehettin reqip bolush mesilisidin bashqa Uyghur mesilisiningmu barliqini éytip mundaq dédi: "türkiye bilen xitay otturisida tijaret tengpungsizliqidin bashqa siyasiy mesililermu mewjut. Mesilen Uyghur rayoni mesilisi. Bu mesilini qandaq qilip ikki dölet otturisidiki hemkarliqqa aylanduralaymiz? bu heqtimu muzakire élip bérishimiz kérek. Uyghurlar türkiye xitay munasiwitide köwrüklük rol oyniyalaydu. Mesilen tataristan hazir türkiye bilen rusiye otturisidiki munasiwette köwrüklük rolini oynawatidu. Bu mesile heqqide muzakire élip bérishimiz kérek."
   
Türkiye istratégiye tetqiqat merkizi mutexesisi dr. Sinan oganning bu sözige, béyjing uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler tetqiqat merkizi bashliqi jang xaybin mundaq jawab berdi: "méningche mudir ependi tunji qétim yéngi bir uqumni otturigha qoydi. Ortaq mesilini hel qilish üchün hemkarlishish. Menche bu bekla qiziqarliq. Türkiyining tesiri bar rayon bilen xitayning tesiri bar rayonda bu ikki dölet bir - birige reqip. Siz otturigha qoyghan mesile neziriye jehettin toghra, emma bu mesililer méning tetqiqat sahiyem emes. Men xitay bilen amérika otturisidiki munasiwetni tetqiq qilimen. Emma shunimu unutmasliqimiz kérek, mutexessislerning köz qarishi bilen hökümetning köz qarishi oxshimaydu. Emma men ikki dölet otturisida Uyghurlarning köwrüklük rol oynash kérekliki heqqidiki köz qarishinglarni xitay hökümitige yetküzimen."
Süret, 10 - ayning 18 - künidiki türkiye bilen xitayning ottura sherq siyasiti we türkiye - xitay munasiwiti témisidiki yighindin bir körünüsh.
Süret, 10 - ayning 18 - künidiki türkiye bilen xitayning ottura sherq siyasiti we türkiye - xitay munasiwiti témisidiki yighindin bir körünüsh. RFA Photo / Erkin Tarim
   
Kéyin shangxey hemkarliq teshkilati tetqiqat merkizi bashliqi pan gu'an söz qilip mundaq dédi: "ötken yili türkiye re'isi shinjangni ziyaret qildi. Bu 5 - iyul weqesidin burun bolghan ziyaret bolup nahayiti muweppeqiyetlik bolghan idi. Bu ziyaret jeryanida mudir otturigha qoyghan mesililer heqqide muzakire élip bérip, nurghun yaxshi oy - pikirlerni otturigha qoyduq. 5 - Iyul weqesidin kéyin rejep tayip erdoghan xitayni qattiq tenqid qildi. Kéyin ministir zafer chaghlayan ikki qétim xitaygha bardi. Arimizdiki ziddiyetni asasen hel qilduq. Bu ay bash ministirimiz wén jyabaw türkiyige kelgende bu mesililerde ikki dölet ortaq pikirge keldi. Türkiyidimu bölgünchi bar, bizdimu bölgünchi bar. Ikki dölet bu mesilidimu ortaq pikirge kelduq. Türkiye xitay munasiwitide Uyghurlarning aktip rol oynishi mesilisidimu ortaq pikirge kelduq."
   
Tobb iqtisadiy we téxnologiye uniwérsitéti oqutquchisi dr. Ihsan chomaq ependi türkiyining bölgünchilikni qollimaydighanliqini, emma milletlerge erkinlik bérish arqiliq mesililerni hel qilishni terghip qiliwatqanliqini éytip mundaq dédi: "héchqandaq dölettiki bölgünchilik herikitini qollimaymiz. Biz dölitimizdiki bölgünchilikke qarshi küreshte u rayondiki xelqlerge téximu köp erkinlik bérish, turmush sewiyisini yuqiri kötürüsh arqiliq hel qilishqa tirishiwatimiz. Bizning kürt mesilimiz hel bolay dep qaldi. Kürtlerge erkinlik bérish bizni bi'aram qilmaydu. Bésim arqiliq mesilini hel qilish 19 - 20 - esirning métodi, 21 - esirning métodi emes. Xitay Uyghur rayonini özining qiliwélish üchün Uyghurlarni térrorchi dewatidu. Türkiyining Uyghur rayonida tesiri bar. Biz Uyghurlargha xitaydin ayrilmanglar deyli, emma xitay Uyghurlargha erkinlik bersun, heq we hoquqini bersun."
   
Bu köz qarashqa xitay mutexessisler héchqandaq pozitsiye bildürmidi. Türkiye istratégiye tetqiqat merkizide ötküzülgen türkiye - xitay munasiwiti heqqidiki munazire shuning bilen axirlashti. Türkiyide xitayni chüshinish pa'aliyiti asasida ötküzülgen bu pa'aliyet ete istanbulda dawamlashmaqchi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

 
Toluq bet