13 - Нөвәтлик түрк дуняси яшлири қурултийи уйғур мәсилиси тоғрисида қарарлар алди


2007.08.10

13 - Нөвәтлик түрк дуняси яшлири қурултийи македонийәниң охри шәһиридә давам қилмақта. Һәрқайси түркий милләтләргә вакалитән бу қурултайға қатнишиватқан вәкилләр 8-айниң 10-11-күнлири 4 гуруппиға айрилип түрк дунясиниң мәсилилири һәққидә бәзи қарарларни чиқарди.

Сиясий мәсилиләр гурупписи тәрипидин музакирә қилинип бекитилгән қарарлар

Сиясий мәсилиләр гурупписи тәрипидин музакирә қилинип бекитилгән қарар мундақ башлиниду: " биз түрк дуняси яшлири болуш сүпитимиз билән дуняниң һәрқайси җайлирида яшаватқан қериндашлиримиз дучар болуватқан мәсилиләрниң өз- ара һәмкарлиқ ичидә һәл болидиғанлиқиға ишинимиз. Шуңа биз сиясий мәсилиләр гурупписи болуш сүпитимиз билән төвәндики қарарларни чиқардуқ."

1. Шималий қибрис түрк җумһурийитиниң һәқлиқ даваси түркий җумһурийәтлириниң қоллишиға еришиши, шималий қибрис түрк җумһурйитигә елип бериливатқан имбаргониң әмәлдин қалдурулуши үчүн хәлқара инсан һәқлири тәшкилатлириға бесим ишлитилиш.

2. Америкида сүргүндә яшаватқан дуня уйғур қурултийиниң башлиқи рабийә қадир ханим вә шәрқий түркистан хәлқигә елип бериливатқан бесим сиясити дәрһал тохтиши керәк. Уйғурларға йүргүзүлүватқан бу бесим сияситиниң тохтиши үчүн түркий җумһурийәтләрниң депломатик җәһәттин хитайға бесим ишлитиши қарар қилинди. Буниң билән бирликтә йәнә, хитай һөкүмитиниң шәрқий түркистан хәлқигә елип бериливатқан қирғинчилиқ, инсан һәқлири дәпсәндичилик сияситини қаттиқ әйибләш вә хитай хәлқ җумһурийитиниң бу қилмишлирини пүтүн дуня җамаәтчиликигә аңлитиш қарар қилинди.

3. Хитайниң бесимидин қечип түркий җумһурийәтлиригә кәлгән уйғурларниң хитайға қайтуруп берилмәслики үчүн хизмәт ишләш.

4. Татаристан җумһурийитидики мусулманларға елип бериливатқан бесим сияситиниң аяқлишиши үчүн инсан һәқлири җәмийәтлиригә илтимас қилиш.

5. Иран нупусиниң йеримидин көпини тәшкил қилған азәри түрклириниң өз тил - йезиқини ишлитишигә иран һөкүмити тәрипидин рухсәт берилмәйватиду. Иранниң ирандики түркләргә өз тилини ишлитиш һәққини бериши үчүн хәлқара инсан һәқлири тәшкилатлирини вәзипигә чақириш қарар қилинди.

Сияси ишлар вә тил - әдәбият гуруппилири чиқарған қарарлар

Сияси ишлар гурупписи чиқарған бу қарарда, русийә федиратсйони, ирақ, иран вә молдовийәгә охшаш дөләтләрдә яшаватқан түркләргә елип бериливатқан бесим вә ассимилатсийә сияситиму әйибләнгән.

Тил вә әдәбият гурупписиниң қарарида уйғурлар һәққидә төвәндикидәк маддиларға йәр берилгән болуп, қарарниң 7 - маддисида 2008 - йилини мәһмут қәшқири йили, дәп елан қилиш һәққидә мундақ дәп йезилған: "явру ‏- ася язғучилар җәмийити тәрипидин 2008 - йилиниң мәһмут қәшқири йили, дәп елан қилиниши қарар қилинип, бу рамка ичидә 2008 - йилида пүтүн түркий җумһурийәтлири вә һәрқайси дөләтләрдә мәһмут қәшқирини әсләш паалийәтлирини елип бериш қарар қилинди.

Қарарниң 20 - маддисида мундақ дейилгән: "шәрқий түркистанда йүргүзүлүватқан уйғур вә қазақларға охшаш түркий милләтләрниң милли маарипини әмәлдин қалдуруш сияситигә қарши паалийәтләрни елип бериш қарар қилинди."

Түрк дуняси яшлири қурултийи башлиқи һәсән әли қарасар әпәндиниң сөзи

13-Нөвәтлик түрк дуняси қурултийини уюштурған түрк дуняси яшлири қурултийи башлиқи һәсән әли қарасар әпәндигә микрофонимизни узутуп, бу қурултайда елинған қарарларниң түркий җумһурийәтлири вә түрк һөкүмитигә қандақ тәсир көрситидиғанлиқини соридуқ. У мундақ дәп җаваб бәрди : "бу , биздин давамлиқ сорулуватқан суаллардин бири. Лекин , түркийәдә вә шәрқий түркистандин балқанларғичә болған пүтүн түркий милләтләрдә аммивий тәшкилат уқумини хәлқ анчә билип кәтмәйду. Қурултийимиз пәқәтла һөкүмәтләргә тәвсийә қилиду, уни иҗра қилиш һоқуқи йоқ. Қурултайниң вәкиллири түрк дунясидики 60 әтрапидики аммивий тәшкилатниң мәсуллири. Буларниң ичидики бәзи тәшкилатларниң йүз миңдин артуқ әзаси бар. Бу тәшкилат түрк дунясидики әң чоң аммивий тәшкилатларниң биридур. Бүгүн аммивий тәшкилатларниң роли бәк чоң. Бизниң вәзипимиз бу қарарларни һәрқайси дөләтләрниң һөкүмәтлиригә берип бу мәсилиләрни һәл қилиши үчүн һөкүмәтләргә бесим ишлитиштин ибарәт. Биз буни қилишқа тиришиватимиз." (Әркин тарим)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.