Түрки тиллар диванини түнҗи қетим байқап сақлиған шәхс әли әмири әпәнди

2009 ‏- Йили 5 ‏- айниң 2 ‏- күни истанбул шәһири фатих районлуқ һөкүмәт идарисиниң уюштуруши билән, әли әмири мәдәнийәт мәркизиниң йиғин залида, түркий тиллар диванини тапқан вә түнҗи болуп нәшр қилдурған шәхс әли әмири әпәндини хатириләш мурасими өткүзүлди.
Мухбиримиз арслан
2009-05-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт
2009 ‏- Йили 5 ‏- айниң 2 ‏- күни истанбулда өткүзүлгән түркий тиллар диванини тапқан вә түнҗи болуп нәшр қилдурған шәхс әли әмири әпәндини хатириләш мурасимидин бир көрүнүш.
2009 ‏- Йили 5 ‏- айниң 2 ‏- күни истанбулда өткүзүлгән түркий тиллар диванини тапқан вә түнҗи болуп нәшр қилдурған шәхс әли әмири әпәндини хатириләш мурасимидин бир көрүнүш.
RFA Photo / Arslan

Мурасимға түркийә мәдәнийәт вә саяһәт министирлиқиниң күтүпханилар вә нәшриятлар мудири айтекин йилмаз, түркийә дөләт мәҗлиси асасий қанун комитетиниң башлиқи борһан кузу, сабиқ парламент әзаси мәрвә кавакчи, доған һизлан, истанбул шәһиригә қарашлиқ фатиһ районлуқ шәһәр башлиқи мустафа демир, истанбул милләт кутупханиниң мудири мәләк гәнчбояҗи қатарлиқ муһим шәхсләр қатнашти, мурасимға униңдин башқа йәнә алимлар, язғучилар, тәтқиқатчилар болуп 500 дин артуқ киши иштирак қилди.

Мурасимға фатиһ шәһәрлик мәдәнийәт мәслиһәтчиси ваһдәттин ишиқ әпәнди риясәтчилик қилди. Мурасим истиқлал марши оқуш билән башланди мурасимда фатиһ районлуқ шәһәр башлиқи мустафа демир әпәнди ечилиш нутиқи сөзлиди.

Мурасимда мармара универистетиниң оқутқучиси профессор доктур мустафа качалан "түркий тиллар дивани" дегән темида, сакарийә универистетиниң оқутқучиси мустафа арслан "әли әмири әпәндиниң дивани һәққидә" дегән темида, фатиһ университети тил ‏- әдәбият факултетиниң тәтқиқатчиси садиқ язар әпәнди "әли әмири әпәндиниң мақал‏ - тәмсиллири " дегән темида сөз қилди.

Профессор доктур мустафа качалан әпәнди "түркий тиллар дивани" дегән темида сөз қилип, мундақ деди: "мән силәргә түркий түркий тиллар диваниниң қол язмисини тонуштуримән. Алди билән бу китаб бир нәччә йүз йил йоқап кетип кейин қандақ болуп истанбулда әли әмири әпәнди тәрипидин тепилди, бу һәқтә тохтилип өтимән, әли әмири әпәнди истанбулдики бир китаб дукинида түркий тиллар дивани дегән китабни көрүп көзлиригә ишәнмәй қалған, чүнки бу китаб көп издәп тепилмиған китаблардин бири иди. Әли әмири әпәнди "түркий тиллар дивани" ни бүгүнниң пулиға сундурғанда 9000 түрк лирасиға сетивалған . Бу пулға истанбулда нормал бир аптомобил келиду, әли әмири әпәнди бир аптомобил келидиған пулни һеч иккиләнмәстин бир китабни сетивелиш үчүн сәрп қилған. У китабниң баһаси қиммәт болғачқа йенидики пули йетишмәй қәрз сорашқа мәҗбур болған, әмма пул қәрз сорашқа кәткәндә китабни башқа бирсиниң елип кетишидин әндишә қилип китаб докининиң алдида тонушлириниң өтишини күтүп сақлап турғанда, йеқин бир дости дуканниң алдидин өткән вә униңдин пул қәрз елип китабни сетивалған әли әмири алтун тепивалғандәк хушал болуп өйигә қайтқан вә у китабниң йоқап кетишидин әнсирәп башқиларға көрсәтмәй туруп бир нусхани өз қоли билән йезип көчүрүп чиққан.

Мустафа качарин әпәнди йәнә мундақ деди: "у китаб рәтсиз қалаймиқан болуп китабни әң йеқин ишәнчлик дости килисли рифат әпәнди исимлик шәхскә түзитип рәтләп чиқиш үчүн бәргән. Шундақ қилип килисли рифат әпәнди бу китабни түзитип рәтләп 3 қетим оқуп чиққан . Әли әмири әпәнди түрки тиллар диванини рәтләп түзитип бәргән достиға истанбул қумқапидики бир өйини совға қилған, әмма у дости бу совғини қобул қилмай китабни нәшр қилидүрүшни тәләп қилған. Кейин, рифат әпәнди у китабни үч қисим шәкилдә нәшргә тәйярлиған. Шундақ қилип әли әмири әпәнди достлири билән мәслиһәтлишип дөләт маарип назаритиниң ярдими билән 1915 ‏- йили түнҗи қетим 1 ‏- қисимини нәшр қилдүрған, 1917 ‏- йили 2 ‏- вә 3 ‏- қисимлири нәшр қилинған. Түркий тиллар дивани мәһмут қәшқири тәрипидин йезилип бағдат падишаһиға тәқдим қилинғандин кейин бир қанчә йүз йил йоқап кәткән болуп, ахири әли әмири әпәнди тепип чиқип түнҗи қетим 1915 ‏- йили нәшр қилинған, шуниң билән бу китаб түрк тили вә әдәбиятиға асас салған. Түркий тиллар дивани йезилип бир қанчә йүз йил йоқап кәткәндин кейин түнҗи болуп 1915 ‏- йили әли әмри әпәнди тәрипидин истанбулда нәшр қилинған."

Мурасим ахирида фатиһ районлуқ шәһәр башлиқи мустафа демир әпәнди мурасимда сөз қилғучиларни тәбрикләп тәқдирнамә тәқдим қилди. Йиғин залиниң көргәзмә мәйданида әли әмири әпәндиниң китаблири вә хусусий әшялири көргәзмә қилинған болуп, көргәзмигә мәһмут қәшқириниң "түркий тиллар дивани" ниң қолязма нусхисиму қоюлған.

Биз мурасим ахирлашқанда фатиһ районлуқ шәһәр башлиқи мустафа демир әпәнди билән әли әмири әпәнди вә түркий тиллар дивани һәққидә сөһбәт елип бардуқ.

Мустафа демир әпәнди әли әмири әпәнди вә түркий тиллар дивани һәққидә сөз қилип мундақ деди: түркий тиллар дивани дегән бир китабниң барлиқини һәммә киши билгән болсиму, бу китаб оттурида йоқ иди. Әли әмири әпәнди бәязит саһафлар базиридики бир китаб дукинида түркий тиллар диванини туюқсиз учритип қалған вә у китабни сетивалған вә йоқап кетишидин әндишә қилип һечкимгә көрсәтмәй сақлиған. Әли әмири әпәнди истанбулдики милләт кутупханисиини қуруп у күтүпханиға өзи топлиған 16 миң парчә әсәрни тәқдим қилған. Аридин 85 йил өткәндин кейин биз униңға һөрмәт билдүрүп фатиһ районида әли әмири мәдәнийәт мәркизи қуруп чиқтуқ. Әли әмири әпәнди өзини китабқа вә китаблирини милләткә тәқдим қилған истанбул шәһиридики даңлиқ милләт кутупханисиниң қурғучиси шундақла мәһмут қәшқириниң түркий тиллар дивани дегән муһим китабни тепип чиқип түрк тили вә әдәбиятиға алаһидә төһпә қошқан шәхс . Әли әмири әпәнди 1857 ‏- йили диярбәкир шәһиридә туғулуп 1924 ‏- йили истанбулда вапат болған. У өмриниң ахириғичә истанбулдики мәшһур милләт кутупханиниң мудирлиқ вәзиписини өтигән.
 
Мустафа демир әпәнди түркий тиллар диваниниң язғучиси мәһмут қәшқириниң әвладлири болған уйғурларниң һазирқи әһвали һәққидә тохтилип мундақ деди: " мән бир фатиһ райониниң шәһәр башлиқи болуш сүпитим билән у йәрдики уйғур қериндашлиримизниң әһвалиға қайғурмай туралмаймән, улар үчүн тинч вә раһәт бир муһит болушини арзу қилимиз, өзлириниң вә балилириниң кәлгүсидин, мәдәнийәт ‏- күлтүриниң кәлгүсидин әндишә қилмайдиған бир орун болушини үмид қилимиз, уларға дуа қилимиз."

Мустафа демир әпәнди уйғурларға саллам йоллап мундақ деди: "бу йәрдә йәни истанбулда тәхминән 1100 йил илгири у йәрдин айрилип бу йәрни вәтән тутқан у әҗдадларниң әвладлири, нәврилири болуш салаһийитимиз билән, биздин узақта болған, 1100 йил илгири айрилған уйғур қериндашлиримизға истанбулдин һөрмәт вә салам йоллаймиз."


Толуқ бәт