Türki tillar diwanini tünji qétim bayqap saqlighan shexs eli emiri ependi

2009 ‏- Yili 5 ‏- ayning 2 ‏- küni istanbul shehiri fatix rayonluq hökümet idarisining uyushturushi bilen, eli emiri medeniyet merkizining yighin zalida, türkiy tillar diwanini tapqan we tünji bolup neshr qildurghan shexs eli emiri ependini xatirilesh murasimi ötküzüldi.
Muxbirimiz arslan
2009-05-06
Élxet
Pikir
Share
Print
2009 ‏- Yili 5 ‏- ayning 2 ‏- küni istanbulda ötküzülgen türkiy tillar diwanini tapqan we tünji bolup neshr qildurghan shexs eli emiri ependini xatirilesh murasimidin bir körünüsh.
2009 ‏- Yili 5 ‏- ayning 2 ‏- küni istanbulda ötküzülgen türkiy tillar diwanini tapqan we tünji bolup neshr qildurghan shexs eli emiri ependini xatirilesh murasimidin bir körünüsh.
RFA Photo / Arslan

Murasimgha türkiye medeniyet we sayahet ministirliqining kütüpxanilar we neshriyatlar mudiri aytékin yilmaz, türkiye dölet mejlisi asasiy qanun komitétining bashliqi borhan kuzu, sabiq parlamént ezasi merwe kawakchi, doghan hizlan, istanbul shehirige qarashliq fatih rayonluq sheher bashliqi mustafa démir, istanbul millet kutupxanining mudiri melek genchboyaji qatarliq muhim shexsler qatnashti, murasimgha uningdin bashqa yene alimlar, yazghuchilar, tetqiqatchilar bolup 500 din artuq kishi ishtirak qildi.

Murasimgha fatih sheherlik medeniyet meslihetchisi wahdettin ishiq ependi riyasetchilik qildi. Murasim istiqlal marshi oqush bilen bashlandi murasimda fatih rayonluq sheher bashliqi mustafa démir ependi échilish nutiqi sözlidi.

Murasimda marmara uniwéristétining oqutquchisi proféssor doktur mustafa kachalan "türkiy tillar diwani" dégen témida, sakariye uniwéristétining oqutquchisi mustafa arslan "eli emiri ependining diwani heqqide" dégen témida, fatih uniwérsitéti til ‏- edebiyat fakultétining tetqiqatchisi sadiq yazar ependi "eli emiri ependining maqal‏ - temsilliri " dégen témida söz qildi.

Proféssor doktur mustafa kachalan ependi "türkiy tillar diwani" dégen témida söz qilip, mundaq dédi: "men silerge türkiy türkiy tillar diwanining qol yazmisini tonushturimen. Aldi bilen bu kitab bir nechche yüz yil yoqap kétip kéyin qandaq bolup istanbulda eli emiri ependi teripidin tépildi, bu heqte toxtilip ötimen, eli emiri ependi istanbuldiki bir kitab dukinida türkiy tillar diwani dégen kitabni körüp közlirige ishenmey qalghan, chünki bu kitab köp izdep tépilmighan kitablardin biri idi. Eli emiri ependi "türkiy tillar diwani" ni bügünning puligha sundurghanda 9000 türk lirasigha sétiwalghan . Bu pulgha istanbulda normal bir aptomobil kélidu, eli emiri ependi bir aptomobil kélidighan pulni héch ikkilenmestin bir kitabni sétiwélish üchün serp qilghan. U kitabning bahasi qimmet bolghachqa yénidiki puli yétishmey qerz sorashqa mejbur bolghan, emma pul qerz sorashqa ketkende kitabni bashqa birsining élip kétishidin endishe qilip kitab dokinining aldida tonushlirining ötishini kütüp saqlap turghanda, yéqin bir dosti dukanning aldidin ötken we uningdin pul qerz élip kitabni sétiwalghan eli emiri altun tépiwalghandek xushal bolup öyige qaytqan we u kitabning yoqap kétishidin ensirep bashqilargha körsetmey turup bir nusxani öz qoli bilen yézip köchürüp chiqqan.

Mustafa kacharin ependi yene mundaq dédi: "u kitab retsiz qalaymiqan bolup kitabni eng yéqin ishenchlik dosti kilisli rifat ependi isimlik shexske tüzitip retlep chiqish üchün bergen. Shundaq qilip kilisli rifat ependi bu kitabni tüzitip retlep 3 qétim oqup chiqqan . Eli emiri ependi türki tillar diwanini retlep tüzitip bergen dostigha istanbul qumqapidiki bir öyini sowgha qilghan, emma u dosti bu sowghini qobul qilmay kitabni neshr qilidürüshni telep qilghan. Kéyin, rifat ependi u kitabni üch qisim shekilde neshrge teyyarlighan. Shundaq qilip eli emiri ependi dostliri bilen meslihetliship dölet ma'arip nazaritining yardimi bilen 1915 ‏- yili tünji qétim 1 ‏- qisimini neshr qildürghan, 1917 ‏- yili 2 ‏- we 3 ‏- qisimliri neshr qilin'ghan. Türkiy tillar diwani mehmut qeshqiri teripidin yézilip baghdat padishahigha teqdim qilin'ghandin kéyin bir qanche yüz yil yoqap ketken bolup, axiri eli emiri ependi tépip chiqip tünji qétim 1915 ‏- yili neshr qilin'ghan, shuning bilen bu kitab türk tili we edebiyatigha asas salghan. Türkiy tillar diwani yézilip bir qanche yüz yil yoqap ketkendin kéyin tünji bolup 1915 ‏- yili eli emri ependi teripidin istanbulda neshr qilin'ghan."

Murasim axirida fatih rayonluq sheher bashliqi mustafa démir ependi murasimda söz qilghuchilarni tebriklep teqdirname teqdim qildi. Yighin zalining körgezme meydanida eli emiri ependining kitabliri we xususiy eshyaliri körgezme qilin'ghan bolup, körgezmige mehmut qeshqirining "türkiy tillar diwani" ning qolyazma nusxisimu qoyulghan.

Biz murasim axirlashqanda fatih rayonluq sheher bashliqi mustafa démir ependi bilen eli emiri ependi we türkiy tillar diwani heqqide söhbet élip barduq.

Mustafa démir ependi eli emiri ependi we türkiy tillar diwani heqqide söz qilip mundaq dédi: türkiy tillar diwani dégen bir kitabning barliqini hemme kishi bilgen bolsimu, bu kitab otturida yoq idi. Eli emiri ependi beyazit sahaflar baziridiki bir kitab dukinida türkiy tillar diwanini tuyuqsiz uchritip qalghan we u kitabni sétiwalghan we yoqap kétishidin endishe qilip héchkimge körsetmey saqlighan. Eli emiri ependi istanbuldiki millet kutupxanisi'ini qurup u kütüpxanigha özi toplighan 16 ming parche eserni teqdim qilghan. Aridin 85 yil ötkendin kéyin biz uninggha hörmet bildürüp fatih rayonida eli emiri medeniyet merkizi qurup chiqtuq. Eli emiri ependi özini kitabqa we kitablirini milletke teqdim qilghan istanbul shehiridiki dangliq millet kutupxanisining qurghuchisi shundaqla mehmut qeshqirining türkiy tillar diwani dégen muhim kitabni tépip chiqip türk tili we edebiyatigha alahide töhpe qoshqan shexs . Eli emiri ependi 1857 ‏- yili diyarbekir shehiride tughulup 1924 ‏- yili istanbulda wapat bolghan. U ömrining axirighiche istanbuldiki meshhur millet kutupxanining mudirliq wezipisini ötigen.
 
Mustafa démir ependi türkiy tillar diwanining yazghuchisi mehmut qeshqirining ewladliri bolghan Uyghurlarning hazirqi ehwali heqqide toxtilip mundaq dédi: " men bir fatih rayonining sheher bashliqi bolush süpitim bilen u yerdiki Uyghur qérindashlirimizning ehwaligha qayghurmay turalmaymen, ular üchün tinch we rahet bir muhit bolushini arzu qilimiz, özlirining we balilirining kelgüsidin, medeniyet ‏- kültürining kelgüsidin endishe qilmaydighan bir orun bolushini ümid qilimiz, ulargha du'a qilimiz."

Mustafa démir ependi Uyghurlargha sallam yollap mundaq dédi: "bu yerde yeni istanbulda texminen 1100 yil ilgiri u yerdin ayrilip bu yerni weten tutqan u ejdadlarning ewladliri, newriliri bolush salahiyitimiz bilen, bizdin uzaqta bolghan, 1100 yil ilgiri ayrilghan Uyghur qérindashlirimizgha istanbuldin hörmet we salam yollaymiz."


Toluq bet