Türkiyide hazirqi zaman türkologiye ilmiy muhakime yighini ötküzüldi


2006.05.16
uyghurshunas-turkiye.jpg
Proféssor, doktor sema barutchu ozonder yighinda söz qilmaqta

Enqere uniwérsitéti til we tarix jughrapiye fakultétining orunlashturushi bilen, hazirqi zaman türkologiye tetqiqatliri ilmi muhakime yighini ötküzüldi. 5 - Ayning 10 - künidin 13 - künigiche ötküzülgen bu ilmi muhakime yighinigha türkmenistan, azerbeyjan, gruziye, qirghizistan, sibiriye, rusiye fédératsiyisi we Uyghurlardin bolup 70 etrapida türkolog qatnashti.

Uyghur tetqiqati bolmay turup, türkologiyidin soz éshish mumkin emes

Yighinning échilish murasimida ataqliq Uyghurshunas, proféssor, doktor sema barutchu ozonder, proféssor, doktor zeynep qorqmas qatarliqlar soz qildi. Zeynep qorqmas sözide türkologiye tetqiqatning tarixi heqqide toxtilip, qedimqi buddist, mani dini Uyghur tékistlirining türkologiye tetqiqatidiki ehmiyitini dédi we Uyghur tetqiqati bolmay turup, türkologiyidin soz éshishning mumkin emeslikini alahide tekitlidi.

Proféssor, doktor sema barutchu ozonder, yighinning échilish nuqtida soz qilip mundaq dédi:

"Hazirqi zaman türkologiye tetqiqati ilmi muhakime yighinimiz 2002-yilida bashlidi. Bu ilmi muhakime yighinida hazirqi zaman türkiy milletlirining tili, edebiyati, medeniyiti, sen'et tarixi, arxé'ologiysi shundaqla xelq'ara munasiwetlerdiki orni qatarliq bir yurush mesililer mulahize qilinidu. Bu yighin'gha türkiyidin, ottura asiya türkiy jumhuriyetliridin hetta yaponiye, mongghuliye qatarliq doletlerdinmu ilim ademliri kélip qatnishiwatidu. Bu yighinda oqulghan maqalilerning hemmisini maqaliler toplimi sheklide neshir qiliwatimiz. Yighinimiz her yili 5-ayda chaqirilidu.

Uyghurlar heqqidiki maqaliler xéli salmaqni igilidi

uyghur-medeniyiti-tonutulma.jpg
Yighin dawamida Uyghurlar heqqide körgezme qilindi

Bu yighinda Uyghurlargha munasiwetlik maqalilerdin ghazi uniwérsitéti oqutquchisi ertughrul yaman ependi "türkistandin türkiyige soz köwrükliri’, ankara uniwérsitéti oqutquchisi doktor erkin emet "Uyghurlarda letipe", doktor axmet birjan erjilasun bolsa ‘oghuzname dastanining qurulmisi we tarixi’, Uyghur türkolog mexpiret yunusoghli xanim bolsa ‘türkchidiki yol sözining keng menisi’ mawzuluq maqalisini oqudi.

Yighinda yene enqere uniwérsitéti tarix fakultéti oqutquchisi doktor ushler bulduq ependining yaqupxan bedöwleti we yaqupname maqalisini, proféssor nejat diyarbakirli ependining sherqiy türkistan sayahet xatirilirim namliq maqalisi sunuldi.

Yighin jeryanida yene istanbulda pa'aliyet élip bériwatqan sherqiy türkistan wexpi we sherqiy türkistan medeniyet we hemkarliq jem'iyiti ankara shöbisining yardimi bilen yighinning ikkinchi küni Uyghurlarning kiyim kéchek, saz chalghuliri yighin ehlige körgezme qilindi.

Yighin ehlining diqqitini qozghighan maqale

Yighinda enqere uniwérsitéti til we tarix jughrapiye fakultéti oqutquchisi doktur ushler bulduq ependining yaqupxan bedöwleti we yaqupname namliq maqalisi yighin ehlining alahide diqqitini qozghidi. Bu maqale moskwa arxiplirida saqlan'ghan yaqupxan bedöwleti heqqidiki bezi qolyazmilargha asaslinip hazirlan'ghan bolup, yaqupxan bedöwletining qandaq bir shexis ikenliki, 1861-yilida qeshqeriye dölitini qandaq qurghanliqi we tarixchilarning yaqupxan heqqidiki köz qarashlirigha yer bérilgen. U sözide qeshqer dölitining qurulushi heqqide toxtilip mundaq dédi:

1863 – 1864 - Yillirida qoqen xanliqi charrusiye teripidin yoqitilghandin kéyin, sherqiy türkistanning qeshqer shehiridimu nurghun özgirishler boldi. Sherqiy türkistandiki Uyghurlar, tungganlar, manjulargha qarshi qozghilanglarni chiqardi. Bu qozghilanglar netijiside sherqiy türkistanda döletler quruldi. Qoqen xanliqi ruslar teripidin yoqitilghandin kéyin, qeshqerde musteqil dölet quruldi. Yaqupxan bedöwleti hakimiyet béshida turghan 14 yil mabeynide Uyghurlarni birlikke keltüridu emma yaqupxan bedöwleti herbiyliktin kélip chiqqan bolghachqa bu döletni intayin qattiq qolluq bilen bashquridu. Shunga sherqiy türkistandiki bezi beglikler yaqupxan'gha qarshi chiqishqa bashlaydu. Yaqupxan bedöwleti 1877-yilida bezi kishilerning déyishiche zeher ichip öliwalghan, yene bezi kishilerning déyishiche xitaylar teripidin zeherlinip öltürülgen. Shuning bilen yaqupxanning ölümi bilen teng qeshqeriye dölitimu halak bolidu. Shuning bilen xitaylar bu rayonni qaytidin ishghal qilidu.

Doktur uchler bulduq ependi sözide yene chet'ellik tarixchilarning yaqupxan bedöwleti heqqide yazghanlirini anglatqandin kéyin, sherqiy türkistan tarixi namliq kitabning aptori memet imin bughraning yaqupxan bedöwleti heqqide yazghan xatirlirinimu anglatti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.