'Türkiye günlügü' we uningdiki maqaliler heqqide söhbet (2)

Ötkenki programmimizda `türkiye günlügü` yeni türkiyining künlük xatirisi namliq zhurnalning 5 - iyul ürümchi weqesi mexsus sani we u zhurnalda élan qilin'ghan maqalilerni chöridigen halda prof. Dr. Alimjan inayet ependi bilen söhbet élip barghan iduq. Bu söhbetning dawami töwendikiche.
Muxbirimiz erkin tarim
2009-09-11
Share
Prof-dr-alimjan-inayet-305 Izmir ege uniwérsitéti oqutquchisi prof. Dr. Alimjan inayet ependi.
RFA Photo / Erkin Tarim

Erkin tarim: siz maqalingizda xitaylarning 1960 - yillardin bashlap Uyghurlargha asimiliyatsiye siyasiti yürgüzüshke bashlighanliqini éytipsiz. Burun bundaq bir siyaset yoqmidi?

Alimjan inayet: xitay komünistlirining Uyghurlargha qaratqan asimiliyatsiye siyasiti 1960 - yillarda élipbe islahati bilen resmiy bashlan'ghan. Bu hergizmu uningdin burun bundaq siyaset yoq idi dégenlik emes. Bu peqet xitay kommünstlirigha qarita éytilghan. Xitay kommünistliri sherqiy türkistanni bésiwalghan deslepki mezgillerde sowét ittipaqini ülge qilip bu rayonda bir munche aptonom oblast we nahiyilerni tesis qilghan, kommünistlerning ézilgüchi milletlerni qutquzush, erkinlikke érishtürüsh we musteqilliqini qolgha keltürüshige yardem bérish deydighan programmisi boyiche deslepte Uyghur xelqighe mulayim mu'amilide bolghan idi. Yer islahati, yerlik milletchilikke we chong xenzuchiliqqa qarshi turush herikiti bilen 1950 - yillar ötüp ketti. Xitay komünistliri 1960 - yillardin itibaren burunqi mu'amlisini özgertip esli epti ‏ - beshirisini körsitishke bashlidi. Halbuki xitay hakimiyitining Uyghurlargha qaratqan asimiliyatsiye herikiti ching sulalisi dewridin itibaren bashlighan idi.

Erkin tarim: 1991 - yili sowét ittipaqi parchilan'ghandin kéyin, xitayning asimiliyatsiye siyasitide qandaq özgirishler boldi?

Alimjan inayet: eger xitayning sherqiy türkistan Uyghur xelqighe qaratqan asimiliyatsiye siyasitini tehlil qilidighan bolsaq, bu siyaset bilen bu siyasetni emeliyleshtürüsh jehette nahayiti éghir ziddiyetler körülgenlikini bayqaymiz.

Mesilen, xitay döliti pütün hoquqlar merkezge toplan'ghan merkeziyetchi bir dölet. Xitayning bu xil alahidiliki bilen yerlik aptonomiye hoquqi otturisida ziddiyet bolidu. Yeni merkezning qattiq kontrol siyasiti yerlik aptonomiyilerning aptonomiye hoquqi yürgüzüshige yol qoymaydu. Xitay hakimiyiti bir tereptin az sanliq milletlerning örp ‏ - adetlirige, diniy étiqadigha hörmet qilimiz dése, yene bir tereptin az sanliq milletlerge qarita medeniyet asimiliyatsiyisi yürgüzüwatidu. Bizning ehwalimizni élip éytqanda, bir tereptin Uyghur xelqighe qarita asimiliyatsiye siyasiti yolgha qoyuwatqan bolsa, yene bir tereptin aptonomiye heqqi bergenlikini otturigha qoyuwatidu. Bular nahayiti ziddiyetlik mesililerdur. Bu siyaset bilen hem bir milletni asimiliyatsiye qilish hem ularni heqiqiy menide aptonomiye hoquqigha ige qilish mumkin emes. Bu eqilge, mentiqighe sighmaydighan nerse.
Turkiye-gunlugu-Uurmqi-sani-305.jpg
Süret, "türkiye günlügü" yeni, türkiyining künlük xatirisi namliq zhurnalning 5 - iyul ürümchi weqesige atap mexsus neshir qilinghan sanining muqawa körünüshi.
RFA Photo / Erkin Tarim

Xitay hakimiyiti bu yerde ye asimiliyatsiye siyasitidin yaki aptonomiyidin waz kéchishi kérek. Eger bu ikki siyaset teng yolgha qoyulidighan bolsa, mentiq boyiche bularning biri saxta we yalghan bolidu. Xitay asimiliyatsiye niyitidin wazkechmiginige qarighanda, bu yerdiki aptonomiyening saxtiliqi éniq. Xu yawbang az sanliq milletlerni asimiliyatsiye qilishni toxtitip ulargha bir az erkinlik bérishni, démokratik heqlerni bérishni, aptonomiye heqqi bérishni oylighanda, béshigha kelgen palaketni hemmimiz bilimiz. Xitayning ichide libéral ziyalilarmu yoq emes, ular az sanliq milletlerge téximu keng aptonomiye we siyasiy heqler bérishni oylisimu, ilim we siyaset saheside az sanliqni teshkil qilidighanliqi üchün, héchqandaq tesiri yoq. Ziyalilarning mutleq köp qismi xitay milletchiliridin teshkil tapqan.

Xitayda dölet ichide dölet bar dep éytishqa bolidu. Xu yawbangning jénigha zamin bolghanlar del mushu dölet ichidiki yene bir dölettur. Shunga xitayda aq niyet bilen otturigha chiqqanlarning muweppeqiyet qazinishi asan emes. Emdi so'alingizning jawabigha kelsek, 1991 - yili sowét ittipaqi parchilinip ottura asiyada besh türkiy dölet musteqil boldi. Bu weqe xitayni chöchü tiwetti, endishige sélip qoydi. Burun sherqiy türkistanning musteqilliqi mumkin emes, xam xiyal dep qaraydighanlarmu sherqiy türkistanningmu musteqil bolushi ihtimali barliqini oylashqa, tesewwur qilishqa bashlidi. Bu ehwalda xitay hakimiyiti 1990 - yillargha qeder yumshaq bir shekilde yolgha qoyuwatqan siyasetlirini birdinla chingitishqa bashlidi. 1990 - Yillargha qeder yolgha qoyulghan Uyghurche ma'aripni emeldin qaldurup xitayche ma'aripni yolgha qoyushning chare ‏ - tedbirlirini oylashqa bashlidi we 1997 - 1998 - yilliri uniwérsitétlarda Uyghurche ma'aripni emeldin qaldurush qararini chiqardi. 2003 - Yilidin itibaren qosh tilliq ma'arip siyasitisini otturigha qoydi we hazir buni ijra qiliwatidu.

Xitay 1991 - yilidin kéyin burunqi ixtiyari, köngüllük asimiliyatsiyini tashlap mejburiy asimiliyatsiyini bashlatti. Xitay kommünistlarning qarishiche, milletlerning assimiliyatsiye bolushi ikki xil bolup, biri öz iradisi boyiche, ixtiyariy we köngüllük bolidu, yene biri mejburiy assimiliyatsiye qilinidu. Xitay kommünistliri ixtiyariy we köngüllük assimiliyatsiye üchün uyghun shert - shara'it yaritishni özlirining wezipisi qilghan idi. Hazir buningdin waz kéchip zorawanliq bilen mejburiy asimiliyatsiyini yolgha qoyuwatidu. Sherqiy türkistandin éshincha küchlirini ishqa orunlashturush bahanisi bilen yüz minglarche Uyghur yashlirini, bolupmu Uyghur qizlirini mejburiy ichkirige yötkesh herikiti we qosh tilliq ma'arip xitay hakimiyiti yürgüzüwatqan assimiliyatsiye siyasitining 1991 - yildin kéyinki yéngi yüzlinishini körsitip béridu.

Erkin tarim: siz maqalingizde xitaylar hazir élip bériwatqan pütün bésim we assimiliyatsiye siyasitini, `xitayning ' shinjang ezeldin méning zéminim, néme qilsam özemning ishi' dégen pozitsiyisige baghliq depsiz. Siz yene bu siyasetning meghlup bolghanliqini ilgiri sürüpsiz, buningdin kéyin xitayning bu siyasitide özgirish bolarmu?

Alimjan inayet: xitay hakimiyiti sherqiy türkistanda yolgha qoyuwatqan siyasetlirini tashqi dunyagha xitayning ichki siyasiti, xitayning ichki ishi dep tonutuwatidu. Xitaylar arisidimu shinjang xitay zémini bolghinigha qarighanda, bu yerde xitay hakimiyitining her qandaq siyasitini yolgha qoyushqa heqqi bar dep qariliwatidu. Köchmen yötkesh, atom siniqi élip bérish, planliq tughut, xitayche ma'arip, tebi'i bayliqlarni ishlitish hoquqi xitay merkizi hökümitige a'it, buninggha héchkimning qarshiliq körsitish hoquqi yoq dep qariliwatidu. Eger sherqiy türkistan heqiqeten xitay zémini bolghan bolsa, xitay merkizi hökümitining bundaq heq ‏ - hoquqlirini inkar qilghili bolmaytti. Lékin sherqiy türkistanning xitay zémini emeslikini hemmimiz bilimiz, buni xitaylarmu bilidu. Buni bu yerde münazire qilishqa hajet yoq.

Qisqiche qilip éytqanda, xitayning "shinjang méning zéminim, bu yerde nime qilsam özemning ishi" deydighan pozitsiyisi hemmimiz körgendek 5 - iyul ürümchi weqesini keltürüp chiqardi. 5 - Iyul ürümchi weqesi tunji weqe bolmighinidek, axirqi weqemu emes. Men maqalemde xitayning assimiliyatsiye siyasitining tamamen meghlup bolghanliqini otturigha qoymidim. Chünki xitay hakimiyiti bu siyasettin waz kechkini yoq. Waz kéchidighandekmu körünmeydu. Lékin Uyghurlarning heqliq ikenliki, sherqiy türkistanning Uyghur zémini ikenliki, xitaylar teripidin ishghal qilin'ghanliqi bügün pütün dunyada qobul qilinishqa bashlidi. Bu yüzlinish xitayning noqtinezirining put tirep turalmaydighanliqini, assimiliyatsiye siyasitining aqmaydighanliqini körsitip béridu. Yeni buningdin kéyinki tereqqiyat noqtisidin qarighanda xitayning assimiliyatsiye siyasitining meghlup bolidighanliqi nahayiti éniq.

Erkin tarim: néme üchün undaq deysiz?

Alimjan inayet: Uyghur xelqi oyghinip ketti, milliy éngi östi, milliy kimliki berpa bolushqa bashlidi. Xelq'aradiki özgirish we tereqqiyatlar, metbu'at we uchur - alaqe jehettiki tereqqiyatlar héchqandaq küchning buningdin kéyin Uyghur millitini assimiliyatsiye qilishigha imkan bermeydu. Xitay hakimiyitining mejburlashliri, zorawanliqliri, bésimliri sherqiy türkistanda 5 - iyul ürümchi weqesige oxshash weqelerni peyda qilishtin bashqa ishqa yarimaydu. Eger xitay hakimiyiti bu noqtini chüshinip yetken bolsa, asimliyatsiye siyasitidin derhal waz kéchip mesilini hel qilishning yéngi yollirini oylashqa bashlishi kérek. Chünki bashqa yol yoq.

Erkin tarim: siz maqalingizde 5 - iyul ürümchi weqesidin kéyinki weziyetke qarap xitayning bu assimiliyatsiye siyasitining özgermeydighanliqini depsiz. Bundaq déyishingizdiki sewep néme?

Alimjan inayet: men weqedin kéyin merkezde ötküzülgen yighinda xu jintawning qilghan sözlirini oqup baqtim. Uning sözliride yenila milletler ittipaqliqini kücheytish, siyasi öginishni ching tutush, xelqqe idiyiwiy xizmet ishleshke oxshash burunqi gepler tekrarlan'ghan bolup, yéngi héchqandaq gep yoq. Uning üstige 5 - iyul ürümchi weqesining biwaste jawabkari bolghan wang léchu'en we nur bekriler wezipsidin élip tashlanmidi. Eksiche yerlik hökümetning tedbirliri maxtaldi. Bular xitay hakimiyitining sherqiy türkistan siyasitini özgertmeydighanliqining bishariti. Bu eyni zamanda, xitay hakimiyitining assimiliyatsiye siyasitini téximu tézleshtüridighanliqiningmu bir bishariti.

Erkin tarim: xitay hazir élip bériwatqan qattiq qolluq siyasitini özgertmey dawam qildursa Uyghurlar qandaq qilar sizche?

Alimjan inayet: Uyghurlar musteqilliq kürishini hemme sahede dawamlashturush bilen bille xitayning assimiliyatsiye siyasitige qarshi chare ‏ - tedbirlerni oylap chiqishi we bularni dunya Uyghur qurultiyining programmisigha kirgüzüshi kérek. Mesilen, Uyghur tilini söyüsh seperwerlikini qozghash, zörür bolmighan ehwalda xitayche sözleshni nomus dep bilish, milliy kiyim kiyishni omumlashturush, diniy terbiyini kücheytish, xitaylargha xas turmush örp ‏ - adetlirini tashlap özimizning örp ‏ - adetlirimizge hörmet qilish we emel qilishqa oxshash nurghun chare ‏ - tedbirlerni oylap chiqishimiz kérek. Bular millitimizni asimiliyatsiyige qarshi qoghdaydighan bir qalqan.

Yene biri, xitay köchmenliri sherqiy türkistan'gha pul tapimiz dep kélidu. Ular tapqan pul Uyghurlarning puli. Shunga tijaret qilghanda Uyghurlar, Uyghurlar bilen tijaret qilishi kérek. Bunimu milliy angning ölchimi qilish kérek. Mushuninggha oxshash chare ‏ - tedbirlerni otturigha qoyush kérek.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet