Түркийә парламент әзаси мәмәт әкиҗи әпәнди билән сөһбәт

5 - Июл үрүмчи вәқәсиниң бир йиллиқини хатириләш күни йеқинлишип қалған күнләрдә түркийә парламенти инсан һәқлири комитетиниң муавин башлиқи мәмәт әкиҗи әпәнди хитай дөлитиниң түркийә парламентиға бәргән вәдисидә турмиғанлиқини, буниң хитайларниң сәмимий әмәсликиниң ипадиси икәнликини билдүрди.
Мухбиримиз әркин тарим
2010-06-02
Share
Turkiye-parlament-ezasi-mehmet-ekici-ependi-305.jpg Сүрәт, түркийә парламент әзаси вә түркийә парламенти инсан һәқлири комитетиниң муавин башлиқи мәмәт әкиҗи әпәнди мухбиримиз әркин таримниң зийаритини қобул қиливатқан көрүнүш.
RFA Photo / Erkin Tarim

"5 - Июл үрүмчи вәқәсидин кейин, хитай түркийә парламент әзалирини үрүмчигә тәклип қилған иди. Ақивити қандақ болди? " дегән соалимизға у мундақ җаваб бәрди:

"Мән алди билән радио аңлиғучиларға һөрмитимни билдүргәндин кейин сөзүмни башлимақчимән, 5 - июл үрүмчи вәқәсидә хитайлар шәрқий түркистанда ирқий қирғинчилиққа охшаш бир қәтлиам елип барди. Бу бесимниң наһәқ вә орунсиз икәнликини һәммимиз билимиз. Түркийә парламент әзаси болуш сүпитимиз билән хитайниң земин пүтүнлүки һәққидә муназирә елип бармақчи әмәсмиз. Әмма үрүмчи вәқәси өзиниң һәқ вә һоқуқини тәләп қилған кишиләргә дөләт зораванлиқи ишләткән бир вәқә."

Мәмәт әкиҗи әпәнди үрүмчи вәқәси йүз бәргәндин кейин хитай һөкүмитиниң түркийигә бәргән вәдисидә турмиғанлиқини аңлитип мундақ деди:

"У мәзгилдә түркийә парламенти инсан һәқлири комитети вә парламент әзалири үрүмчи вәқәсигә болған наразилиқини билдүрди. Шундақла ташқи ишлар министирлиқимиз арқилиқ хитайдин бу һәқтә мәлумат беришини тәләп қилдуқ. Хитай һөкүмити әнқәрәдә турушлуқ баш әлчиси арқилиқ түркийә парламентниң бир һәйәт тәшкилләп үрүмчигә берип нәқ мәйданда тәкшүрүш елип беришимизни тәләп қилди. Әмма бүгүнгичә хитай һөкүмитидин рәәсмий бир тәклипнамә кәлмиди. Йәни, хитайлар бизгә бәргән вәдисидә турмиди. Хитай дөлити түрк парламент әзалириға ишикимиз очуқ дегәндин башқа, түркийә парламентиға вәдә бәргән иди. Түркийә парламенти бу сөзни бир дөләт бәргән вәдә дәп қобул қилған . Хитай дөлити чоң бир дөләт, улар бизгә бәргән вәдисидә туруши керәк иди. Биз дипломатийилик йоллар билән техиғичә хитай һөкүмитиниң тәклипини сүрүштә қиливатимиз. Әмма бүгүнгичә хитайдин бир тәклипнамә тапшуруп алмидуқ. Бу хитайниң сәмимийәтсизликиниң ипадиси. Үрүмчи вәқәси болғили бир йил болай дәп қалди, һазирғичә бу тәкшүрүшләрни елип барған болушимиз керәк иди."

"Һөрмәтлик парламент әзаси бундақ бир вәзийәттә бу һәқтә немә қилишни ойлаватисиз?" дәп сориған соалимизға у йәнә мундақ дәп җаваб бәрди:

"Үрүмчи вәқәсидин бурунла хитайларниң шәрқий түркистанда елип бериватқан зулуми һәм парламент әзаси болуш сүпитим билән мениң вә милләтчи һәрикәт партийисиниң күн тәртипидә бар иди. Биз йеқиндин диққәт қиливатимиз. Камбоджа қайтуруп бәргән 20 уйғурниң ақивитини билмәймиз. Үрүмчи вәқәсини баһанә қилип туруп хитайларниң көп санда уйғурни тутқун қилғанлиқини, уларни адил сотлимиғанлиқини пүтүн дуня җамаәтчилики билиду. Хитайниң ирқий қирғинчилиқ қилиш мәқсити билән шәрқий түркистанда өлүм җазасини иҗра қиливатқанлиқиниму билимиз. Дуня дөләтлириниң башқа мәсилиләргә көңүл бөлгәндәк шәрқий түркистан мәсилисигиму көңүл бөлүшни үмид қилимән. Дуня дөләтлири өз мәнпәәтигә қарап иш қилиду. Әмма биз һечқандақ мәнпәәт күтмәстин бу давани өз давайимиз дәп билип қилимиз. Биз үрүмчи қирғинчилиқини унутмаслиқимиз, башқиларға унуттурмаслиқимиз керәк. Бу мәсилә бир қанчә мәтбуат баянати елан қилип қоюш билән, бирәр йүз киши намайиш қилип қоюш билән болидиған иш әмәс. Биз бирләшкән дөләтләрни, хәлқаралиқ инсан һәқлири тәшкилатлирини, һәрқайси дөләтләрниң парламентлирини шәрқий түркистан мәсилисигә көңүл бөлүшкә чақиришимиз керәк.

"Әң ахирида уйғур қериндашлириңизға немә демәкчисиз?" дегән соалимизға түркийә парламент әзаси мәмәт әкиҗи әпәнди мундақ җаваб бәрди:

"Шәрқий түркистанда инсанлиқ трагедийиси болуватиду. Ирқий қирғинчилиқ болуватиду. Өз вәтәнлиридин башқа йәрләргә көтүрүливатқан бир милләт һәққидә тохтиливатимиз. Уйғурларға көңүл бөлүшимиз улар билән қериндаш болғанлиқимиз, яки диндаш болғанлиқимиз үчүн әмәс, уйғур мәсилисигә көңүл бөлүш керәк. Хитайларниң уйғурларға елип бериватқан бесим сиясити инсанлиқ әйипидур. Дуня җамаәтчилики хитайға наразилиқини билдүрүши керәк. 5 - Июл үрүмчи вәқәсиниң бир йиллиқи мунасивити билән елип берилидиған паалийәтләрни мәтбуатлар арқилиқ дуняға яхши аңлитишимиз керәк. Уйғурлар бу дәваниң игилири икәнликини дуняға аңлитиши керәк. Уйғур мәсилиси һаят маматлиқ мәсилисигә айланди. Шуңа вақитни чиң тутуп бу давайимизни қисқа вақит ичидә дуняға аңлитишимиз вә һәл қилишниң йоллирини издишимиз керәк."

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики сөһбитимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.
 
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт