Türkiye parlamént ezasi memet ekiji ependi bilen söhbet

5 - Iyul ürümchi weqesining bir yilliqini xatirilesh küni yéqinliship qalghan künlerde türkiye parlaménti insan heqliri komitétining mu'awin bashliqi memet ekiji ependi xitay dölitining türkiye parlaméntigha bergen wediside turmighanliqini, buning xitaylarning semimiy emeslikining ipadisi ikenlikini bildürdi.
Muxbirimiz erkin tarim
2010-06-02
Élxet
Pikir
Share
Print
Süret, türkiye parlamént ezasi we türkiye parlaménti insan heqliri komitétining muawin bashliqi memet ekiji ependi muxbirimiz erkin tarimning ziyaritini qobul qiliwatqan körünüsh.
Süret, türkiye parlamént ezasi we türkiye parlaménti insan heqliri komitétining muawin bashliqi memet ekiji ependi muxbirimiz erkin tarimning ziyaritini qobul qiliwatqan körünüsh.
RFA Photo / Erkin Tarim

"5 - Iyul ürümchi weqesidin kéyin, xitay türkiye parlamént ezalirini ürümchige teklip qilghan idi. Aqiwiti qandaq boldi? " dégen so'alimizgha u mundaq jawab berdi:

"Men aldi bilen radi'o anglighuchilargha hörmitimni bildürgendin kéyin sözümni bashlimaqchimen, 5 - iyul ürümchi weqeside xitaylar sherqiy türkistanda irqiy qirghinchiliqqa oxshash bir qetli'am élip bardi. Bu bésimning naheq we orunsiz ikenlikini hemmimiz bilimiz. Türkiye parlamént ezasi bolush süpitimiz bilen xitayning zémin pütünlüki heqqide munazire élip barmaqchi emesmiz. Emma ürümchi weqesi özining heq we hoquqini telep qilghan kishilerge dölet zorawanliqi ishletken bir weqe."

Memet ekiji ependi ürümchi weqesi yüz bergendin kéyin xitay hökümitining türkiyige bergen wediside turmighanliqini anglitip mundaq dédi:

"U mezgilde türkiye parlaménti insan heqliri komitéti we parlamént ezaliri ürümchi weqesige bolghan naraziliqini bildürdi. Shundaqla tashqi ishlar ministirliqimiz arqiliq xitaydin bu heqte melumat bérishini telep qilduq. Xitay hökümiti enqerede turushluq bash elchisi arqiliq türkiye parlaméntning bir hey'et teshkillep ürümchige bérip neq meydanda tekshürüsh élip bérishimizni telep qildi. Emma bügün'giche xitay hökümitidin re'esmiy bir teklipname kelmidi. Yeni, xitaylar bizge bergen wediside turmidi. Xitay döliti türk parlamént ezalirigha ishikimiz ochuq dégendin bashqa, türkiye parlaméntigha wede bergen idi. Türkiye parlaménti bu sözni bir dölet bergen wede dep qobul qilghan . Xitay döliti chong bir dölet, ular bizge bergen wediside turushi kérek idi. Biz diplomatiyilik yollar bilen téxighiche xitay hökümitining teklipini sürüshte qiliwatimiz. Emma bügün'giche xitaydin bir teklipname tapshurup almiduq. Bu xitayning semimiyetsizlikining ipadisi. Ürümchi weqesi bolghili bir yil bolay dep qaldi, hazirghiche bu tekshürüshlerni élip barghan bolushimiz kérek idi."

"Hörmetlik parlamént ezasi bundaq bir weziyette bu heqte néme qilishni oylawatisiz?" dep sorighan so'alimizgha u yene mundaq dep jawab berdi:

"Ürümchi weqesidin burunla xitaylarning sherqiy türkistanda élip bériwatqan zulumi hem parlamént ezasi bolush süpitim bilen méning we milletchi heriket partiyisining kün tertipide bar idi. Biz yéqindin diqqet qiliwatimiz. Kambodzha qayturup bergen 20 Uyghurning aqiwitini bilmeymiz. Ürümchi weqesini bahane qilip turup xitaylarning köp sanda Uyghurni tutqun qilghanliqini, ularni adil sotlimighanliqini pütün dunya jama'etchiliki bilidu. Xitayning irqiy qirghinchiliq qilish meqsiti bilen sherqiy türkistanda ölüm jazasini ijra qiliwatqanliqinimu bilimiz. Dunya döletlirining bashqa mesililerge köngül bölgendek sherqiy türkistan mesilisigimu köngül bölüshni ümid qilimen. Dunya döletliri öz menpe'etige qarap ish qilidu. Emma biz héchqandaq menpe'et kütmestin bu dawani öz dawayimiz dep bilip qilimiz. Biz ürümchi qirghinchiliqini unutmasliqimiz, bashqilargha unutturmasliqimiz kérek. Bu mesile bir qanche metbu'at bayanati élan qilip qoyush bilen, birer yüz kishi namayish qilip qoyush bilen bolidighan ish emes. Biz birleshken döletlerni, xelq'araliq insan heqliri teshkilatlirini, herqaysi döletlerning parlaméntlirini sherqiy türkistan mesilisige köngül bölüshke chaqirishimiz kérek.

"Eng axirida Uyghur qérindashliringizgha néme démekchisiz?" dégen so'alimizgha türkiye parlamént ezasi memet ekiji ependi mundaq jawab berdi:

"Sherqiy türkistanda insanliq tragédiyisi boluwatidu. Irqiy qirghinchiliq boluwatidu. Öz wetenliridin bashqa yerlerge kötürüliwatqan bir millet heqqide toxtiliwatimiz. Uyghurlargha köngül bölüshimiz ular bilen qérindash bolghanliqimiz, yaki dindash bolghanliqimiz üchün emes, Uyghur mesilisige köngül bölüsh kérek. Xitaylarning Uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasiti insanliq eyipidur. Dunya jama'etchiliki xitaygha naraziliqini bildürüshi kérek. 5 - Iyul ürümchi weqesining bir yilliqi munasiwiti bilen élip bérilidighan pa'aliyetlerni metbu'atlar arqiliq dunyagha yaxshi anglitishimiz kérek. Uyghurlar bu dewaning igiliri ikenlikini dunyagha anglitishi kérek. Uyghur mesilisi hayat mamatliq mesilisige aylandi. Shunga waqitni ching tutup bu dawayimizni qisqa waqit ichide dunyagha anglitishimiz we hel qilishning yollirini izdishimiz kérek."

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki söhbitimizning tepsilatini anglaysiler.
 
Toluq bet