Parlamént ezasi sulayman gündüz ependi bilen söhbet


2007-02-15
Share

Radimomizning türkiyidiki ixtiyari muxbiri erkin tarim parlamént ezasi sulayman gündüz ependini ziyaret qilmaqta. RFA

Dunya Uyghur qurultiyi mu'awin re'isi séyit tümtürk bashchiliqidiki hey'et türkiye parlaménti parlamént ezasi, yawropa xewpsizlik we hemkarliq teshkilati türkiye hey'iti ezasi, doktor sulayman gündüz ependini ziyaret qildi. Ular ziyaritide sulayman gündüz ependige Uyghur diyaridiki insan heqliri depsendilirini anglatqandin kéyin, türkiyining Uyghur siyasiti we özlirining türkiyidin kütken teleplirini otturigha qoydi.

Séyit tümtürk ependi yene, Uyghur mesilisining türk parlaméntining kün tertipige kélishini telep qilip, sherqiy türkistan mesilisi we chet'eldiki Uyghurlar témisda 65 betlik doklatni parlamént ezasi sulayman gündüz ependige sundi. Parlamént ezasi sulayman gündüz ependi özining bu doklatni estayidilliq bilen oqup chiqip, Uyghur mesilisini yawropa parlaménti we türkiye parlaméntining kün tertipige ekélish üchün qolidin kélishiche yardem qilidighanliqini éyitti. Uchrishish axirlashqandin kéyin, u bizning su'allirimizgha jawap berdi.

- Hörmetlik parlamént ezasi sulayman gündüz ependi, Uyghurlarning hazirqi weziyitige qandaq qaraysiz?

- Xitaydiki sherqiy türkistan mesilisige kelsek, xitaydiki mesile peqetla insan heqliri mesilisi emes, xitaylar hazir ékologiyini buzidighan siyaset élip bérip insanlargha ziyan bériwatidu. Ékologiyilik bulghinishtin eng köp ziyan'gha uchrawatqan yenila sherqiy türkistanliqlar boliwatidu. Xitay dölitining sherqiy türkistanda élip barghan yadro sinaqliri sherqiy türkistanliq nurghun qérindishimizning ölüshige we rak késilige oxshash késelliklerge giriptar bolushigha sewep bolup, sherqiy türkistanda éghir hawa bulghinishini keltürüp chiqardi. Bulardin bashqa biz sherqiy türkistan xelqining tarixtin béri xitay bésimigha qarshi öz tilini, örp we adetlirini qoghdap qélish üchün küresh qilip kéliwatqanliqinimu bilimiz. Bir dölet öz xelqining bexti we parawanliqi üchün mewjuttur. Eger u dölet öz xelqige bexit - sa'adet élip kelmey, bésim siyasiti yürgüzüwatqan bolsa, bu dölette mesile bar digenliktur. Sherqiy türkistan xelqi biz bilen tili, dini, medeniyiti bir qérindashlirimizdur. Biz bu qérindashlirimiz bilen birlikte dunya medeniyitige töhpe qoshushni arzu qilimiz. Biz siyasetchi bolush süpitimiz bilen xitay xelqining Uyghur xelqige élip bériwatqan bésim siyasitini azaytish üchün tirishishimiz kérek. Xitay öz xelqige zulum élip barmasliqi kérek. Uyghur xelqige bésim ishlitishning ornigha mesilini hel qilish üchün bash qaturushi kérek. Men yéqin kelgüside xitay hökümitining Uyghur mesilisini hel qilish üchün bezi qedemlerni tashlaydighanliqigha ishinimen.

- Dunyawilishiwatqan künimizde insan heqliri dunyawi bir qimmetke aylandi, insan heqliri dunyawilishiwatqandin kéyin bir döletning bashqa dölettiki insan heqliri mesilisige arilishish heqqi bolidu. Türkiye burundin tartip xitayning ichki ishlirigha arilashmaymen, dep Uyghur mesilisige köngül bölmigen idi, siz buninggha qandaq qaraysiz?

- Türkiye dunya ténchliqigha töhpe qoshush üchün dunya xaraktérlik we rayon xaraktérlik heriketlerning ichide yer élip kelmekte. Uningdin bashqa türkiye dunyadiki insan heqliri depsendilirini azaytish üchün küch chiqiriwatqan bir dölet. Türkiye uzun yillardin béri xoshna döletler bilen munasiwetlirini yaxshilashqa tirishiwatqan bir dölet. Türkiye 2003-yilidin bashlap tashqi siyasetliride bezi özgirishler élip bardi, belki aldimizdiki yillarda téximu köp mesililerge köngül bölüshke bashlishi mumkin. Biz siyasetchiler bolush süpitimiz bilen, dunyaning neride insan heqliri depsendiliri bolsa, uninggha diqqet qilishimiz, köngül bölüshimiz kérek. Eng muhimi, bu xil insan heqliri depsendilirini dunyadiki her qaysi döletlerning parlaméntlirining kün tertipige élip kélip muzakire qilishtur. Men yawrupa parlaménti bixeterlik we hemkarliq teshkilati parlamént ezaliri birliki ezasi. Biz sherqiy türkistandiki we rayonimizdiki insan heqliri depsendilirini teshkilatimiz arqiliq yawropa parlaméntining kün tertipige élip kélip muzakire qilish pursitini yaritimiz.

- Siz xitaygha resmi ziyaretke barghan waqtingizda, xitay rehberler bilen Uyghur mesilisini muzakire qilghanliqingizni dep öttingiz, bu heqte biraz toxtalsingiz qandaq?

- Xitayning zémin pütünlikide bizning közimiz yoq. Biz üchün pütün mesile xitay ichide yashawatqan sherqiy türkistanliq qérindashlirimizning ma'arip, sehiye we bashqa jehetlerde xitaylar bilen teng barawer bolushidur. Uyghur qérindashlirimiz duchar boluwatqan heqsizliqlarning tüzitilishi kérek. Sherqiy türkistandiki yer asti we yer üsti bayliqlarning adil bir shekilde tarqitilishini emelge ashurushni arzu qilimiz. Dölitimizning xitaylar ilgiri sürgendek xitay dölitini parchiliwétish muddi'asi yoq. Qisqisi biz xitay rehberler bilen élip barghan söhbitimizde, meyli sherqiy türkistan xelqining bolsun meyli bizning bolsun xitayni parchilash emes, sherqiy türkistan xelqining insandek yashishini telep qilidighanliqini éyttuq. Xitaylar bilen bolghan tijari munasiwitimizde tengpungsizliq bolsimu, omumen qilip éytqanda, xitaylar bilen bolghan munasiwitimiz yaxshi. Eger xitay döliti bu dostluqni téximu kücheytimen deydiken, sherqiy türkistan xelqining turmush sewiyesini yuquri kötürüshi kérek. (Erkin tarim)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet