Хитайниң түркийидә турушлуқ муавин әлчиси түркийидики қазақларни зиярәт қилған


2007-07-10
Share

Өткән җүмә күни йәни 7-айниң 6-күни хитайниң әнқәрәдики баш әлчиси муавини ли веййиң аяли билән бирликтә түркийиниң нидә вилайити алтай йезисидики қазақларни зиярәт қилған. Хитай әлчисиниң бу зиярити түркийидики қазақ вә уйғур көчмәнләр арисида қаттиқ муназирә пәйда қилди. Бәзи қазақлар буниң нормал бир зиярәт икәнликини десә, йәнә бәзи қазақлар өз тупрақлирини ишғал қилған хитайниң бир әлчисиниң номус қилмастин бу йезиға келишини әйипләйдиғанлиқини дейишмәктә.

Нидәдә яшайдиған бу қазақлар хитай коммунистлири уйғур диярини бесивалғандин кейин пакистан арқилиқ 1953-йили түркийигә қечип кәлгән қазақлардур. Улар түркийигә кәлгәндин кейин түркийә җумһурийити уларға нидәдә мәхсус алтай йезиси қурған вә уйғур дияридин кәлгән бу қазақлар шу йезиға йәрләштүрүлгән.

Ундақта хитай әлчисиниң бу зиярити һәқиқәтән адәттики бир зиярәтму яки бу зиярәтниң бир сияси мәқсити барму ? бу зиярәтниң қазақларға елип келидиған пайдиси вә зийини немә, дегәнгә охшаш суалларға җавап тепиш үчүн биз бир қанчә қазақ юртдашларға телефон қилип зиярәт елип бардуқ.

Алди билән биз бу зиярәттә хитай әлчисигә тәрҗиманлиқ қилип нидәгә барған, бурун милләтләр университетида оқутқучилиқ қилған вә кейин түркийигә келип йәрлишип қалған зәйнәш исмайил әпәндимни зиярәт қилдуқ. У бу зиярәт һәққидә мәлумат берип мундақ деди:

"Бу зиярәтниң мәқсити бундин бурунқи әлчи буларни зиярәт қилмиған икән, шуңа улардин һал - әһвал сораш үчүн елип барған бир зиярәт. Бу йәрдики қазақлар хитайниң келип өзлирини йоқлишидин анчә хош болмиғачқа, пәқәтла алтай йезисиниң башлиқи вә бир қанчә қошниси келипла чайларни қуюп күтүвалди. Улар әлчигә силәр зулум қилғачқа биз қечип чиққан, дегәндә, хитай әлчиси җавап берип 'силәргә зулум қилған биз әмәс, зулум қилғанлар шиңшисәй, гоминдаң.' Деди.

Зәйнәш исмайил бизниң сизчә бу зиярәтниң һәқиқи мәқсити немиду, дегән соалимизға җавап берип мундақ деди:

"Әсли мәқсити мәнчә буларниң шәрқий түркистан һәрикити билән мунасивити барму - йоқму, буни билип беқиштәк қилиду. Чүнки, арида мушундақ суалларниму чандурмай туруп сориди. Бәзи қазақлар уйәрдә чақчақ қилип аридики бир қазақни көрситип туруп: бу қәйсиридин кәлгән, буниң алақиси бар, дәп чақчақ қилди."

Алтай йезисиниң башлиқи мустафа көк әпәнди хитай муавин әлчиси ли веййиңни күтүвалған болуп, у бу зиярәт һәққидә бизгә мәлумат берип мундақ деди:

"Хитай муавин әлчиси бизниң бу алтай йезисини йеңи аңлиғанлиқини ейтти. У йәнә өзиниң биз шәрқий түркистан дәйдиған, хитайлар шинҗаң дәйдиған йәрдин кәлгәнликини, шуңа бир һесабта юртдаш һесаплинидиғанлиқини деди. Шуңа биз билән тонушушни арзу қилғанлиқини, бизгә мәдәнийәт җәһәттин ярдәм қилидиғанлиқини деди. У йәнә өзиниң алдинқи бир тәйярлиқ зиярити қилип кәлгәнликини, кейин хитай әлчиханисиниң бир һәйәт һалида бизни зиярәт қилғили келидиғанлиқини деди. "

RFA: Бу хитай әлчсиниң тунҗи зияритиму ? мустафа күк : бу тунҗи зиярити. Бурун -70йилларда бир қетим кәлгән икән. Мәнму йезидикиләрдин аңлиған. Әмма бу хитайлар маңа тунҗи келишимиз деди. RFA: Сизчә бу зиярәтниң мәқсити немә ?

Мустафа күк: әлчигә өлүм йоқ дегәндәк, у бир әлчи болғачқа биз униңға қазақ меһмандостлуқини көрсәткән болдуқ. Мән йеза башлиқи болғанлиқим үчүн күтүвалдим уларни. Бу хитай бизгә у гоминдаң вақтидики зулумдин өзлириниң мәсулийитиниң йоқлиқини, 49-йилидин кейин қазақларниңму әркин яшаватқанлиқини, хитайда пүтүн милләтләрниң тәң - баравәр бәхитлик һалда яшаватқанлиқини деди. Әмма биз уйәрдә хитайниң бесим сияситиниң һазирғичә давам қиливатқанлиқини билимиз.

Түркийидики тор бәтләрдә бу зиярәткә қаршилиқини билдүргән нургүл ханим хитай муавин әлчиси ли веййиңниң қазақ йезисиға киришигә рухсәт қилишниң хата икәнликини ейитп мундақ деди :

"Мәнчә бу тоғра әмәс. Биз қазақларниң меһмандостлуқини һәммә кишигә көрситип келиватимиз. Әмма хитайдәк дүшмәнләргә әмәс. Хитайларни дүшмән дәймән, чүнки улар 10 миңларчә қериндишимизни өлтүрди, шеһит қилди. Хитайлар өлтүргән кишиләрниң ичидә мениң бовамму бар. 1930-Йилларда бовам хитайлар тәрипидин өлтүрүлгән. Мән бовисини хитайлар өлтүрүвәткән бириси болуш сүпитим билән хитайларниң қазақ йезисини зиярәт қилишини қаттиқ әйипләймән.

RFA: Чоң дадиңизни хитайлар немә үчүн өлтүргән икән, бу һәқтә сөзләп бәргән болсиңиз. Нургүл : мән һазир қазақистан пуқраси. Әмма шәрқий түркистан земини ичидики тарбағатай вилайитидә чоң болған. Мениң бовам у йилларда шу йәрниң байлиридин һесаблинидикән. Чоң дадам әслидә қазақистан чегрилири ичидә яшайдикәнтуқ, русларниң зулумидин қечип шәрқий түркистанға қечип кәлгән икән. Уйәрдә болса хитайлар тәрипидин өлтүрүлгән икән. Һазирму хитай һөкүмитиниң шәрқий түркистандики уйғур, қазақ, қирғиз қериндашлиримизға зулум қиливатқанлиқини пүтүн дуня билиду. Биз немишқа уларға қазақларниң меһмандостлуқини көрситидикәнмиз. RFA: Ундақта сизниң қандақ тәвсийиңиз бар ? нургүл : мениң тәвсийәм алди билән вәтинимизгә игә чиқайли, иттипақлишайли, бирлик ичидә болайли. Бу пәқәтла шәрқий түркситанлиқлар үчүн әмәс, пүтүн түрк дуняси үчүн шундақ. Биз бир дәрәхниң шахлири. Дүшмәнлиримизгә қарши пүтүн түркий милләтләр бирликтә күрәш қилишимиз керәк.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт