Тува җумһурийити қәдимки уйғур шәһирини әслигә кәлтүрмәкчи


2007-04-04
Share

uyghur-tuva-google.jpg
Қәдимки уйғур қәләси җайлашқан терәкөлиниң суний һәмраһтин көрүниши. image courtesy/Google Earth

Русийиниң җәнубий сибирийә районидики тува җумһурийити зор миқдарда мәбләғ аҗритип қәдимки уйғур қәлә сини әслигә кәлтүрмәкчи.

"Tuva Online" Интернет гезитиниң хәвәр қилишичә, тува җумһурийити һөкүмити туваниң терә-хол көлигә җайлашқан қәдимки уйғур "пор-баҗин" қәлә сини әслигә кәлтүридиғанлиқини вә көлниң оттурисидики қәлә җайлашқан җайдин қирғаққичә болған арилиқта 1250 метир узунлуқта көврүк селип, қуруқлуқ билән қәлә ни туташтурушни пиланлиған.

"Тува онлайин" интернет гезитиниң хәвәр қилишичә, мәзкур қәл' әни тәкшүрүш үчүн чоң көләмлик бир археологийә әтрити тәшкилләп, омумий йүзлүк тәкшүрүш елип берилидикән. Буниңға москва вә тува җумһурийитиниң алимлири иштирак қилидикән. Уйғур қәләсини әслигә кәлтүрүш лайиһиси москвада музакирә қилинған болуп, сиясийонлар, алимлар вә саяһәт ишлири мутәхәссислири бирдәк һалда мәзкур қурулушниң муһим әһмийәткә игә икәнликини тәрипләшкән.

Қәдимки уйғур қәлә си туваниң шәрқий җәнубидики терә-хол көлиниң оттурисиға җайлашқан болуп, кәңлики 211 метир, узунлуқи 240 метир келиду. Қәлә сепили вә башқа харабиләр бираз яхши сақлинип қалған.

Археологийилик тәкшүрүш

Мәзкур қәдимки уйғур шәһәр қәләси тунҗи қетим 1891 –йили рус музейшунаси дмитрий килементс тәрипидин тепилған. 19 57-1963-Йиллири бу қәлә үстидә археологийилик тәкшүрүш елип берилған. Бу қетимқи тәкшүрүштә будда һәйкәллириниң парчиси, қача-қомуч вә башқилар тепилған. Алимлар бу әһвалға асасән мәзкур қәләниң бәлки будда ибадәтханиси болғанлиқини пәрәз қилишқан.

Сабиқ совет иттипақи алимлири мәзкур қәләниң 8-әсирдин 9-әсиргичә һөкүм сүргән уйғур қағанлиқиға тәвә икәнлики, орхун уйғур ханлиқиниң қурғучиси моюнчур тәрипидин тәхминән 746- 759-йиллири әтрапида қурулғанлиқини, қирғизлар билән болған уруш нәтиҗисидә көйдүрүветилгән болуши мумкинликини пәрәз қилишқан.

Мәзкур қәлә узун йиллар тәтқиқ қилинмай қалған болуп, 2004-йили тува җумһурийити һөкүмити 2005-йилидин 2010-йилиғичә болған арилиқта туваниң мәдәнийитини тәрәққи қилдуруш пилани түзгән болуп, мәзкур пиланға асасән 2007-йили москваниң тәстиқлиши билән бу йәрдә қайтидин археологийилик қезиш вә өлчәш елип берип, қәләни җүмлидин қәләдики орда-сарай вә ибадәтхана һәм башқиларни әслигә кәлтүрүш арқилиқ саяһәтчиләргә ечишни қарар қилған һәмдә мәхсус комитет тәсис қилинған.

Туваниң қисқичә тарихи

rusiye-tuwa-200.jpg
Тува җумһурийитиниң русийидики орни.image courtesy: Wiki

Тувалар өзлирини адәттә тива яки, сойот, сойон вә уранхай вә яки тайну тивалар дәпму атайду. Тувалар қәбилә тузулмиси бойичә ғәрбий вә шәрқи тармақларға бөлүнгән. Диний етиқад җәһәттә мутләқ көпчилик аһалә буддизимниң лама мәзһипигә мәнсуп болсиму, лекин уларда йәнила шаманизмниң қалдуқлири мәлум дәриҗидә сақланған. Русийә археологлириниң тәкшүрүшлиригә асасланғанда буниңдин 140-100миңлар илгири бу районда қәдимки адәмләр һәркәт қилған икән. У чағларда туваниң һава килимати иссиқ болуп, һазирқидин пәрқлиқ болған. Миладидин 4-5 миң йиллар илгирики вақитларға тәвә оқя, таш қораллар тәпилған. Тува төмүр қораллар дәвригә киргәндә юқири мәдәнийәткә игә болған болуп, аһалилар көчмән чарвичилиқ билән турмуш кәчүргән. , тарихий һөҗҗәтләргә асасланғанда миладидин илгирики 2-әсирдин милади 5-әсиргичә болған арилиқта тува райони илгири кейин һунлар, сиянпилар, җоҗанларниң һөкүмранлиқида болған. Һунларниң бу районларни игиллишиму мәзкур райондики йәрлик аһалиларниң мадди мәдәнийити һәм ирқий түзүлмисини өзгәртивәткән болуп.

6-Әсирдә тува түрк қағанлиқиниң тәркибигә киргән болуп, бу районда феодаллиқ җәмийәт шәкилләнгән. Түрк қағанлиқи дәвригә мунасивәтлик археологийилик тепилмилардин алимлар көк түркләр дәвридә тува районидики аһалиларниң йәнила асаслиқи чарвичилиқ билән әмма аз бир қисиминиң дәһқанчилиқ һәм, полат тавлаш қатарлиқ ишләп чиқириш шәкли билән шуғулланғанлиқини ениқлиған. Бу чағларда тува районида яшиған түркий қәбилиләр йезиққа игә болған һәм шуниңдәк ташларға, вә башқа буюмларға қәдимки турк йезиқи билән язма ядикарлиқларни йезип қалдурған.

Русийиниң атақлиқ тува тарихшунаси кизласопниң " оттура әсирләрдики тува" намлиқ китабида йезилишичә, милади 744-йили тува уйғур қағанлиқиниң тәркибигә киргән. Уйғур қағанлиқиниң 100 йилға йеқин туваға һөкүмранлиқ қилиши, бу җайда уйғур қәбилилириниң пәйда болуши һәм маканлишиши илгири сүргән болуп, йәрлик қәбилиләр билән уйғур қәбилилириниң юғурлуши келип чиққан. Туваларниң етник мәнбәсини тәтқиқ қилған кизласов, худиков, вайнештейин вә башқа алимларниң қаришичә; уйғурлар туваларнинң шәкиллинишигә қатнашқан муһим етник тәркиптур.

Тувадики уйғур шәһәрлири

Русийә археологлири тувада тәкшүрүшләр елип бериш арқилиқ, униңдин 17 уйғур шәһәр харабисини тапқан, улар бу арқилиқ уйғур орхун қағанлиқи дәвридә мәзкур районниң уйғур қәбилилири зич яшиған һәм шәһәр мәдәнийити яратқан мәркәзлириниң бири икәнликини муәййәнләштүриду. Бу шәһәрләр, тувадики туран, темир суг, уюқ қатарлиқ дәря вадилиридин тепилған икән.

Уйғур қағанлиқи милади 840- йили қирғизлар билән башқа тува қәбилилириниң бирләшмә һуҗумлирида йоқалған болуп, қирғизларниң һөкүмранлиқи башланғандин кейин тува бир мәзгил қирғизларға тәвә болған, қирғизларму бүгүнки туваларниң етник мәнбәсигә қатнашқан.

Қәдимки уйғур "пор- баҗин" қәләсиниң вәйран болуши әнә шу уйғур қағанлиқиниң йимирилип, шәрқий уйғур қәбилилириниң тәңри тағлириниң җәнубий вә шимали һәмдә йәттә су райониға көчүп келип, бу йәрдики йәрлик қериндашлири билән бирликтә йеңи дөләтләрни бәрпа қилғичә болған арилиқтики тарихий вәқәләр билән мунасивәтлик болуши мумкин. Мәзкур қәләниң вәйран болуши һәм қәлә җайлашқан көлниң пәйда блуши һәққидә тува хәлқи арисида түрлүк ривайәтләр тарқалған.

Туваларниң уйғурлар билән болған етник бағлиниши сәвәбидин һазирға қәдәр тувалар арисида уйғур дәп атилидиған уруқ намлири сақлинип қалған.

Тува қәбилилири 13-әсирдә моңол империйисиниң тәвәсидә болған, кейин бир мәһәл мустәқил һаят кәчүргән болсиму, лекин узун отмәй җуңғарларға, униңдин кейин мәнчиң империйисигә беқинди болуп қалған болсиму, лекин көп қетим қозғилаңлар йүз бәргән.

Тувалар өткән әсирдә

1914-Йили тува русийиниң һамилиқиға өткән. Болшевик инқилаби ғәлбә қилғандин кейин 1921-йили 14-авғуста тува хәлқ җумһурийити қурулуп мустәқиллиқ елан қилған. Русийә изчил һалда тува хәлқ җумһурийитини қоллап, униңға маддий, мәниви җәһәтләрдин ярдәмләрни көрсәткән. 1944-Йили совет иттипақи тәркибигә қошувелинғанға қәдәр бу җумһурийәт өз дөләт байриқи, дөләт гимни асаси қануниға һәмдә москвада вә моңолийәдә турушлуқ вакаләтханисиға игә болған иди. 1961-Йили қайтидин тува аптоном җумһурийити қурулған, тува 1990-йили тува сотсиялистик җумһурийити, арқидинла тува җумһурийити дәп атилип, үзлүксиз түрдә өз игилик һоқуқ даирисини көтәргән.

Тува хәлқи бүгүнки күндә саниниң аран 200 миң әтрапида болушиға қаримастин москваниң етирап қилиши билән игилик һоқуқтики дөләткә айланған болуп, у москва билән федерал келишимигә қол қоюп, русийиниң тәркиби қисми болсиму, лекин өз дөләт асасий қануни, дөләт байриқи, дөләт бәлгиси һәм дөләт шеириға шуниңдәк башқа барлиқ дөләтчилик системисиға игә дөләткә айланған.

Тува президентлиқ түзүмдики җумһурийәт болуп, асаси қануни 1993-йили дөләт мәҗлиси тәрипидин қобул қилинған. Дөләтниң али оргини йәни қануни һакимийити али хурал дәп аталған. Дөләт рәһбири президент дәп атилиду.

Туваниң йәр мәйдани 170 миң квадрат километир. Нопуси, 3005, 500 миңдин артуқ. Уйғур орхун қағанлиқиниң қурғучиси моюнчур қаған тәрипидин селинған мәзкур уйғур қәләси әслигә кәлтүрүлсә, бу җайниң қизиқарлиқ тарихий саяһәтчилик нуқтисиға айлинип, дуняниң һәр қайси җайлиридики саяһәтчиләрни җәлп қилип, зор иқтисадий қиммәт яритидиғанлиқи пәрәз қилинмақта. (Үмидвар)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт