Xitay tyen'enmén weqesini aqlash heqqidiki xelq'ara bésimgha duch keldi

Kéler ay 6 ‏ - ayning 4 ‏ - küni dunyaning her qaysi elliridiki démokratik xitaylar tyen'enmén weqesining 20 yilliqini xatirileydu. Xatire küni harpisida, xitay xelq'ara jem'iyetning tyen'enmén weqesini aqlash heqqidiki zor bésimigha duch kelmekte.
Muxbirimiz erkin
2009-05-15
Share
Xitay-4-iyun-herkiti-305 4 ‏ - Iyun tyenenmén weqesi uyushmisining logoliridin biri.
RFA
Kishilik hoquqni közitish teshkilati peyshenbe küni axbarat élan qilip, xitay da'irilirini xitay xelqining zihnidiki tyen'enmin weqesige da'ir xatirilerni untuldurushqa urunush bilen tenqidligen.

Bu yil 6 ‏ - ayda xitay da'irilirining 1989 - yili yüz bergen tyen'enmén weqesini basturghanliqigha top toghra 20 yil tolidu. Xitay hökümiti bu 20 yil jeryanida tyen'enmén herikitining xaraktéri"topilang" dégen qarishida ching turup, heriketni aqlash heqqidiki teleplerni ret qilip keldi.  

Xitay hökümiti bu yil tyen'enmén weqesi basturulghanliqining 20 yilliqida xelq'ara jem'iyetning tyen'enmén herikitini aqlash, tyen'enmén herikitini basturghanlarning qanuni mes'uliyiti we jawabkarliqini sürüshtürüsh heqqidiki zor bésimgha duch kéliwatidu.

Aldinqi küni xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay da'irilirining ötkenki 20 yilda tyen'enméndiki basturushni tenqid qilghuchilar we tyen'enmén weqesige qatnashquchilargha ighwagerchilik qilishni toxtatmighanliqini eyiblep, xitayning bu mesilidiki meydanini tenqidligen.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining asiya ishlar mes'uli sofiye richardson xanim, "tyen'enmén weqesige 20 yil boldi. Lékin biz tyen'enmén weqesige qatnashqan bezi kishilerning hazirgha qeder türmide yétiwatqanliqini, ularning a'ile tawabatigha parakendichilik séliniwatqanliqini we kemsitishke uchrawatqanliqini bilimiz" deydu.

Tyen'enmén weqesi 20‏ - esir xitay tarixidiki eng zor siyasi boran - chapqun. Bu weqe 1989 ‏ - yili 4 ‏ - ayda xitay kompartiyisi bash sékritari xu yawbangning tuyuqsiz ölüshi bilen bashlinip, téz arida pütün memliketke kéngeygen we xitay kompartiyisining textini tewritiwetken idi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining mu'awin mes'uli karol bogért, 20 yilning aldida yüz bergen tyen'enmin herikitini öz közi bilen körgen guwahchilarning biridur. U, kishilik hoquqni közitish teshkilatining tor béitidiki bayanida eyni yillarni eslep mundaq deydu : "1989 ‏ - yilning april we may ayliri xitay tarixidiki héchqachan yüz bérip baqmighan hayajanliq waqitlar idi. Men eyni chaghda yash axbaratchi bolush süpitim bilen kochidiki kishilerde özgirishke bolghan küchlük intizarliqni körgen idi. Men hazir bu ishlarni eslisem, biz eyni chaghda nurghun kishilerning hayatidiki heptiler dawamlashqan tunji siyasi erkinlikning temini tétighanliqini untup qéliwatimiz."

Hazir amérikida yashawatqan xitay öktichisi wang den béyjing oqughuchilar herikitining eyni chaghdiki rehberlirining biri bolup, u eyni chaghda tyen'enmin oqughuchilar herikitining Uyghur rehbiri örkesh döletning sepdishi idi. Wang den "qirghinchiliqtin kéyin bir qisim kishiler üstidin tutush buyruqi chiqirildi. Men tizimliktiki 1 ‏ - nomurluq kishi idim. Tutush buyruqi chiqirilip 1 aydin kéyin men béyjingda qolgha élindim. Kéyinrek 4 yilliq qamaq jazasigha höküm qilindim" deydu.

Tyen'enméndiki qirghinchiliqtin kéyin xitay hökümiti oqughuchilarni basturghanliqini qet'iy ret qilghan idi. Karol bogért xanim, xitayning eyni chaghda nomus we xijaletchilik dégenlerni bir chetke qayrip qoyghanliqini bildürdi. U "eyni waqitlar hakimiyet sépidiki her qandaq kishining her qandaq weqe yüz bergenlikini qet'iy ret qilip, nomus we xijaletchilik dégenlerni bir chetke qayrip qoyghan waqitliri idi" deydu.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatidiki richardson xanim, " tashqi dunyaning tyen'enmén weqesini untup kétishke mayilliqi xitayning puqralar hoquqini xalighan waqitta, xalighanche depsende qilishini qolaylashturup berdi," dep körsetti.

Tyen'enmin weqesidin kéyin xitay hökümiti her qandaq qarshiliqni we öktichi heriketlerni basturushqa bashlighan idi.

Bu heqtiki bayanlarni töwende wang dendin anglap baqayli. "Junggo hökümiti tyen'enmén qirghinichiliqidin kéyin her qandaq qarshiliqlarni yaki öktichi heriketlerni basturdi shundaqla puqralarning heqiqiy uchurgha érishishini tosidi. Shuning bilen junggoda ijtima'iy hawa tuyuqsiz özgerdi. Netijide yash ewladlar 1989 ‏ - yilning aldi - keynida qandaq weqe yüz bergenlikidin xewersiz qaldi."

Xitay hökümiti hazirgha qeder tyen'enmén weqeside ölgen, türmige tashlan'ghan, iz‏ - déreksiz yoqalghan we yarilan'ghanlarning tizimlikini élan qilishni ret qilip kéliwatidu. Kishilik hoquqni qoghdash teshkilatidiki karol bogért xanim mundaq deydu ": tyen'enmin weqesi xitay rehberlirige shuni ögetti, söz erkinliki kélishkili bolmaydighan mesile, bu choqum kontrol qilinishi kérek."

Kishilik hoquqni közitish teshkilati charshenbe küni élan qilghan bu heqtiki bayanatida richardson xanim mundaq deydu": xitay hökümitining tarixni cheklep, öktichilerni basturush, hayat qalghanlargha parakendilik sélish qilmishi, xitayning yéqinqi yillarda meydan'gha kelgen ijtima'iy we iqtisadi tereqqiyatigha roshen sélishturma bolup turmaqta. Xitay hökümiti tyen'enmin weqesini ret qilghan 20 yilning xitaygha eminlik emes, köngülsizlik élip kéliwatqanliqini étirap qilishi kérek." 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet