Заманимизда хәлқниң учур әркинликини чәкләш бир тәтүр еқим


2007.08.31

Йеқинқи он йил ичидә, пүтүн дуняда демократийини тәрәққи қилдуруш, чирикликкә зәрбә бериш мәқситидә, өз дөлитиниң пуқралириға һөкүмәт архиплирини әркин көрүп пайдилинишқа рухсәт қилидиған йеңи қанун-бәлгилимиләрни түзгән дөләтләрниң сани көпийип, һазир 70 тин ашти.

'Америка пайдилиниш хәвәрлири' журнилиниң мухбири ерк гирин әпәндиниң америка ташқи ишлар министирлиқиниң хәлқара учур идарисидин игилишичә, дуня учур әркинлики тәшкилати 2002 ‏- йили 9 ‏- айниң 28 ‏- күни, дуняда тез әвҗ еливатқан учур әркинлики һәрикитигә илһам бериш үчүн, 'учур әркинлики' намлиқ бир тор бети ачқандин кейин, америка әдлийә министирлиқи бу һәрикәтни дәрһал қоллап, 9 ‏- айниң 28 ‏- күнини һәр йили пүтүн дуняда хатирилинидиған 'хәлқниң һөкүмәт әһвалини билиш һоқуқи күни' қилишни бәлгилигән иди. Шуниңдин башлап хәлқарада тәдриҗи һалда күнтәртипкә киргән дуня учур әркинлики һәрикәтлири, һәр қайси җайларда һөкүмәтләрниң очуқ-ашкара иш қилишиға түрткә болмақта. Бу җәрянда, өз дөлити үчүн мәхсус 'учур әркинлики қануни' мақуллап, уни йолға қоюватқан дөләтләрниң сани күндин -күнгә көпәймәктә.

Америкида мақулланған 'учур әркинлики қануни' буниңдин 200 йил бурун шиветсийидә түзүлгән қануний маддиларға асасән түзүлгән

Хәвәрдә баян қилинишичә, 'учур әркинлики қануни' америкида 1966 ‏- йили мақулланған иди. Шуниңдин кейин, америкида, һөкүмәт тармақлирида сақлиниватқан һәр қандақ мәмурий архипни вә яки шәхсийләр архипини һәр қандақ дөләт пуқрасиниң әркин көрүшигә йол қоюлидиған болди. Америкидики һәр қайси штатлардиму бу қанун тәдриҗи һалда омумйүзлүк иҗра қилинишқа башлиди. Җорҗ вашингтон университетиниң дөләт мәхпий архиплири мәслиһәтчиси меридис фукис ханимниң баян қилинишичә, америкида мақулланған 'учур әркинлики қануни' буниңдин 200 йил бурун шиветсийидә дөләт пуқралириниң һөкүмәт әһвалини ениқ билип туруши үчүн түзүлгән қануний маддиларға асасән түзүлгән. Әйни вақитта шиветсийә һөкүмити бу қанун арқилиқ чириклишиштин сақланған иди.

Америкида шу қанун асасида түзүлгән 'учур әркинлики қануни' йеқинқи йилларда, нурғун дөләтләрниң йеңи үлгисигә айланди. 2006 ‏- Йили америка қитәсидә йүз бәргән бир чоң дело ‏-‏ орман кесиш делоси биртәрәп қилинғанда, чили һөкүмити америкида түзүлгән 'учур әркинлики қануни' ға асасән иш көрүп, бу делоға четилған үч нәпәр муһит асраш хадиминиң һоқуқини қоғдаш тәрәптә турди. Бу һәрикәт дуняда йәнә бир йеңи үлгә болуп қалди.

2007 ‏- Йили дөләт пуқралириниң архип көрүш рәсмийити аддийлашти

Хәвәрдә баян қилинишичә, 2007 ‏- йилида америка дөләт мәҗлиси хәлқара учур әркинлики қанунини толуқлайдиған йәнә бәзи бәлгилимиләрни чиқарди. Буниң билән дөләт пуқралириниң архип көрүш рәсмийити аддийлашти вә уларниң учурлар буйичә из қоғлап архип ахтуришиға асанлиқ яритип берилди.

Америка тәбиий пән алимлар бирләшмисиниң юқири дәриҗилик тәтқиқатчиси стивен афтергод әпәндиниң ейтишичә, дуняда соғуқчилиқ уруши ахирлишип, демократийә вә учур әркинлики қанат йейишқа башлиғандин кейин тәтқиқат елип бериш асанлашти. Америкида бурун дөләт мәхпийәтлики дәп қарилидиған 9 хил мәхпий архип дөләт пуқралири үчүн ашкара учурға айланди.

Хитай һөкүмити 5 милярд юән сәрп қилип пүттүргән 630‏- номурлуқ әркин учурларни чәкләш қурулуши

Өткән бир нәччә йил ичидә, хитай коммунист партийисиниң телевизийә -радио сестимисиға әркин учур вастилириниң программилири тосаттин кирип қалидиған вәқәләр болуп турғанлиқи хитай һөкүмитини биарам қилған иди. Радиомизниң хоңкоң арқилиқ ениқлишичә, хитай һөкүмити 5 милярд юән пул сәрп қилип пүттүргән 630‏- номурлуқ қурулуш дегән пилан йеқинда ишқа киришкән. Хитай һөкүмити бу пилан буйичә, өзиниң 236 түрлүк телевизийә номурлирини вә 108 түрлүк радио номурлирини, кона учур сүний һәмрасидин йөткәп, өзи йеқинда юқиридики қурулушниң бир қисими сүпитидә аләм бошлуқиға қоюп бәргән икки сүний һәмраси арқилиқ тарқитиишқа башлиған. Шуниң билән һазир бу икки чоң сүний һәмраһ арқилиқ тарқитилидиған учурларда, пәқәт коммунист партийиниң авазила чиқидиған болди. Хитай һөкүмити бу арқилиқ йәнә әркин учур вастилирини үнүмлүк һалда чәткә қақти.

Ху җинтав немә үчүн пүтүн дуняда әвҗ еливатқан учур әркинликиниң хитай хәлқи ичидә әвҗ елишини шу қәдәр зор күч билән тосайду? лю шавҗу әпәндиниң 'йеңи әср журнили'да елан қилған обзорида баян қилинишичә, учур әркинликини чәкләш ‏заваллиққа йүз тутқан мустәбитләр өзини һалакәттин қутқузуш үчүн тәйярлиған әң ахирқи мудапиә сизиқи. Заманимизда хәлқниң учур әркинликини чәкләйдиған бир тәтүр еқим. Лю шавҗу әпәндиниң қаришичә, хәлқарада тез тәрәққи қиливатқан учур әркинлики һәрикәтлири пат арида ху җинтавниң тосақлириниму бөсүп өтүп кетиду. (Вәли)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.