Xitay, ürümchide yene adem öltürdi we adwukatlarni ürümchi délolirigha arlashmasliqqa chaqirdi

Uyghur ilining paytexti ürümchide düshenbe küni yene zorawanliq weqesi yüz berdi. Saqchilar ikki Uyghurni étip tashlap, yene bir Uyghurni qolgha alghan. Dunya Uyghur qurultiyi bolsa zorawanliqqa qarshi turghan 2 Uyghurning étip tashlan'ghanliqini bildürdi.
Muxbirimiz erkin
2009-07-13
Élxet
Pikir
Share
Print
Bügün, 13 - iyul, ürümchide 2 uyghurni étip öltürgen we birini yarilandurghan neq meydanni saqlap turghan xitay saqchisi we arqa körünüshte uyghur puqraliri.
Bügün, 13 - iyul, ürümchide 2 uyghurni étip öltürgen we birini yarilandurghan neq meydanni saqlap turghan xitay saqchisi we arqa körünüshte uyghur puqraliri.
AFP Photo

Bezi menbe'eler xitay hökümitining ürümchide keng - kölemlik sot échip, weqede qolgha élin'ghan Uyghurlarni jazalimaqchi boliwatqanliqini bildürmekte. Béyjing hökümiti béyjingdiki xitay kishilik hoquq adwukatlirini ürümchi weqesige a'it erzi - shikayetlerni qobul qilmasliqni telep qilghan.

Ürümchining Uyghurlar merkezlik olturaqlashqan rayonida düshenbe küni yene qan töküldi. Ürümchidin kelgen xewerlerdin melum bolushiche, xitay saqchiliri düshenbe küni Uyghur ilining paytexti ürümchining Uyghurlar topliship olturaqlashqan rayonlarning biride 2 Uyghurni étip tashlap, yene bir Uyghurni yarilandurghan we qolgha alghan. Weqe jenubiy azadliq yolining yénidiki xelq doxturxanisining etrapida yüz bergen bolup, xitay hökümitining kontrolluqidiki metbu'atlar bilen merkizi gérmaniyidiki dunya Uyghur qurultiyi weqe toghrisida oxshimighan melumatlarni bermekte.

Shinxu'a agéntliqining mezkur weqe toghrisidiki melumatida 3 Uyghurning bashqa bir Uyghurgha hujum qilghanliqini, saqchilarning hujumchi Uyghurlarning ikkisini étip tashlap, yene birini yarilandurghanliqini ilgiri sürgen. Lékin dunya Uyghur qurultiyi shinxu'a agéntliqining heqiqiy ehwalni  burmilighanliqini, étip öltürülgen we yarilan'ghan Uyghurlarning ürümchidiki basturushni eyibligenliki, tutqun'gha uchrighanlarni qoyup bérishni telep qilip, yighilish ötküzgenlik sewebi étip tashlan'ghanliqini bildürdi.

Hongkong metbu'atlirining rayondin bergen bu heqtiki xewerliride, düshenbe künki ölüm - yitim weqesining saqchilar bilen yerlik amma arisidiki sürkilish sewebi yüz bergenliki, saqchilarning ammigha oq chiqirip, 2 kishini étip öltürgenliki ilgiri sürülgen.

Amérika hökümiti bolsa ürümchidiki weqege a'it uchurlarni toplawatqanliqini, lékin weqege baha bérish üchün yiterlik uchurgha ige bolmighanliqini bildürdi.

Amérika tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi iyan kelliy bir muxbirning ürümchide düshenbe küni yüz bergen weqe toghrisidiki so'aligha jawab bérip, "biz dawamliq uchur toplawatimiz. Biz xitay hökümitige shinjangdiki weziyetke da'ir qayghumizni yetküzduq. Biz xitayning weziyetni yiraqni körerlik bilen peseytishini, ochuq ‏- ashkara bolushini shundaqla nime weqe yüz bergenlikini xulasilishini kütimiz" dep körsetti. Amérika hökümiti hazirgha qeder ürümchidiki weqege tutqan pozitsiyisidiki éhtiyatchanliqini dawamlashturuwatidu.

Iyan kelléy düshenbe künki bayanatida, Uyghur ilidiki milliy sürkilishning nahayiti jiddiy ehwalda turuwatqanliqini, bu ehwalda amérikining weziyettiki jiddiylikni peseytküchi pozitsiye tutuwatqanliqini bildürdi.

Xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirini endishige séliwatqan nöwettiki eng jiddiy mesililerning biri, xitay da'irilirining tutqundiki Uyghurlarni qandaq bir terep qilidighanliqidur. Xitay hökümiti ürümchidiki weqe jeryanida az kem 1500 ademning qolgha élin'ghanliqini bildürgen idi. Lékin dunya Uyghur qurultiyining melumatida tutqun'gha uchrighanlarning sani xitay hökümiti élan qilghan sandin köp artuqtur. Xelq'ara teshkilatlar xitay da'irilirining mexpiy sot échip, weqede qolgha élin'ghan Uyghurlargha keng - kölemlik ölüm jazasi bérish éhtimalliqining barliqini agahlanduruwatidu.

Bu teshkilatlar béyjing sheherlik edliye nazaritining düshenbe küni uqturush élan qilip, béyjingdiki xitay kishilik hoquq adwokatlirini ürümchi weqesige a'it dilolarni qobul qilmasliqqa agahlandurghanliqini buning bishariti, dep qarimaqta we xitay da'irilirining bu muddi'asini eyiblimekte.

Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilatining asiya ishlar mes'uli sofiye richardson xanim düshenbe küni radi'omizgha söhbet élan qilip, xitay da'irilirining bu qararini tenqid qildi. U, "ötken yili tibet namayishchilirini aqlimaqchi bolghan béyjingdiki adwokatlarning aqlashni bikar qilishi telep qilinip, kinishkisi musadire qilinish tehditige uchrighanliqi bizning nahayiti diqqitimizni tartqan idi. Bu yil iyunda ilghar pikirdiki eng yaxshi 20 adwokatning kinishkisi yéngilap bérilmey, aqlash salahiyiti bikar qilin'ghanliqini körduq. Shinjangdiki adwokatlargha da'ir biz anglighan bu xewer toghra bolghan teqdirdimu, bu adaletning yérini tépishigha tesir yetküzmesliki lazim. Men heqiqeten adalet mesilisi we bu siyasetni közdin kechürüsh kelgüside shinjangda yene toqunush yüz bérishtin saqlinishning birdin ‏- bir yoli dep oylaymen" deydu.

Sofiye richardson xanim, xitay da'irilirining weqedin kéyin qolgha élin'ghanlarni keng kölemlik ölüm jazalirigha höküm qilish mumkinchilikining barliqini ret qilmidi.

U mundaq deydu": bu mumkinchiliki yoq ish emes. Lékin qolimizda bizning bu türlük pikirde bolushimizni yaki bundaq bir weqe yüz bériwatqanliqini ispatlaydighan uchur yoq yaki uni anglap baqmiduq. Lékin bizning nezirimizde, eger xitay hökümiti özining qanun bilen idare qilish wediside jiddiy bolsa, qolgha élin'ghan kishilerni hésabqa élishi, ular özi uchrighan jazadin xewerdar bolushi we ulargha imkaniyet bérilishi kérek. Biz hökümetning kelgüsi bir qanche hepte ichidiki inkasini közitimiz."

Wen yenxey ependi béyjingdiki eydizler hoquqi pa'aliyiti bilen shughullinidighan xitay pa'aliyetchilirining biridur. U, milliylargha a'it türlük ziddiyetlerning nahayiti ötkür ehwalgha kélip qalghanliqini, buningdiki seweb xitay hökümitining Uyghurlargha da'ir nurghun mesililerni ashkara sözleshni cheklen'genliki seweb bolghanliqini bildürdi. U, " bu mesile nahayiti murekkep bir mesile. Uzun waqitlardin béri az sanliqlargha alaqidar nurghun mesililer siyasetke munasiwetlik sewebler tüpeyli ashkara munazire qilishqa bolmaydighan mesilige aylinip qalghan. Bu xil ehwalda türlük ijitma'iy ziddiyetler ötkürleshti" deydu.

Wey yenxey ependining éytishigha qarighanda, xitay hökümiti mesilini söhbet yoli bilen hel qilishi kérek. U mundaq deydu": biz nurghun weqelerning yüz bérishining nahayiti murekkeplikini chüshinishimiz kérek. Shunga men hökümet söhbetni yolgha qoyushi kérek. Söhbet yoli bilen mewjüt mesililerni hel qilishi lazim. Lékin hazirqi ehwalgha qarighanda, buning mumkinchiliki azdek qilidu" . U, hökümet bu weqe üstide chongqur oyliship, özini tekshürüshi kérek, dep qaraydighanliqini bildürdi. Wen yenxey yene mundaq deydu": bizning hökümet köprek özini tekshürüshi kérek. Shuning bilen birge, jem'iyetttiki ijtima'iy ziddiyetlerni xalighanche siyasiylashturmasliqi, qaysi millet bolushidin qet'inezer hörmet qilinishi, hoquqi qoghdilishi lazim."


Toluq bet