'Хәлқара йоқап кәткән балилар күни' дә уйғур балилириниң әһвали

Һәр йили 5 - айниң 25 - күни б д т тәрипидин " хәлқара йоқап кәткән балилар күни" қилип бекитилгән болуп, бу хатириләш күни тунҗи қетим америкида 1983 - йили 5 - айниң 25 - күни сабиқ президент реганниң тәшәббуси билән йолға қоюлған.
Мухбиримиз әкрәм
2009-05-27
Share
KochidikiBalilar-200.jpg Сүрәт, кочида йүргән намәлум икки уйғур йаш өсмүр.
RFA Photo

Бундақ бир хатирә күниниң йолға қоюлишиға 1979 - йили 5 - айниң 25 - күни йүз бәргән бир вәқә сәвәбчи болған. Нюйоркта бир өсмүр бала мәктәптин өйигә қайтқичә туюқсиз йоқап кәткән. Балисиниң из - дерикини алалмиған ата - ана, ахири сүт парашуки потулкисиға йүтүп кәткән балисиниң сүритини бастурған. Буниң билән, бала йүтүп кетиш вәқәси пүтүн америкини зилзилигә салған. Реган һөкүмити бу вәқәгә җиддий қарашқа мәҗбур болуп, 25 - май күнини " хәлқара йоқап кәткән балилар күни" қилип бекиткән.

Хитай мәтбуатлиридики мәлуматларға асасланғанда, хитайда бала йоқап кетиш вәқәси кишини чөчүткидәк дәриҗидә еғир болуп, йилиға ғайип болидиған бала сани 200 миңдин ашиду. Әҗәблинәрлики шуки, бундақ вәқәни садир қилғучиларниң бала оғрилап сатидиған қара гуруһлар икәнликини пүтүн хитайлар билиду. Лекин, бу хилдики вәқә бүгүнгә қәдәр һөкүмәт вә сақчи даирилириниң йитәрлик диққитини қозғиғини йоқ. 2008 - Йили балилири йоқап кәткән нурғун ата - анилар бейҗиңға берип, шикайәт қилиш җәрянида сақчилар билән тоқунуш пәйда қилғанлиқи сәвәблик тутуп кетилгән. Гуаңдуңда миңлиған ата - анилар намайиш қилип, йүтүп кәткән балилирини тепип беришни тәләп қилған.

Хитай сақчи даирилириниң қаидә - түзүмидә, бала йоқап кетип 24 саәткичә тепилмиса, андин дило турғузуп издәшкә көңүл бөлидиған бәлгилимә бар болуп, бу бәлгилимә бүгүн хитай пуқралириниң наразилиқини қозғимақта. Бейҗиңлиқ адвокат лю шявйүән 25 - май күни германийә долқунлири радиосиға бәргән мәлуматида, хитай сақчилириниң бу хил түзүмини әйибләп, оғрилар балини елип башқа юртқа йөткилип болғанда, андин дило турғузуп издәшниң әхмиқанә бир түзүм икәнликини тәнқидлигән вә ғәрб әллиридикигә охшаш, ата - ана дило мәлум қилған һаман, сақчилар барлиқ қатнаш түгүнлиридә, коча - койларда дәрһал издәш елип баридиған система орнитишини тәләп қилған.

Диққәтни чекидиғини, ғайип болуп кәткән балилириниң мәңгү из ‏ - дерикини алалмай һәсрәттә қеливатқан уйғур ата - анилири болуши керәк. Гәрчә йеқинқи йиллардин буян, сақчилар уйғур дияридин оғрилап кетилгән балиларниң ичкири хитайда оғрилуқ, янчуқчилиққа селинғанлиқини ениқлиған вә бәзи қара горуһларни паш қилип, бир қисим өсмүрләрни юртиға қайтурған болсиму, йәнә миңлиған ата - анилар балилириниң һаят яки өлүкликини билмәй, бала дәрдидә вәйран болуп яшимақта.

Уйғур диярида өсмүр балиларниң ғайип болуп кетиш вәқәси техиму еғир, техиму қорқунушлуқ болуп, бу вәқә нә сақчи, нә һөкүмәтниң йитәрлик дәриҗидә көңүл бөлүшигә еришәлмиди. Уларниңг паш қилған дилоси миңдин бир вәқә. Уни җениниң биричә тәшвиқ қиливалди. Әмәлийәттә, ичкири хитайда бүгүнму охшашла қанчә миңлиған балилар сәргәрдан болуп яшимақта һәм зәһәрлик чекимлик билән набут болмақта. Бу пикирни германийидики уйғур зиялиси ғәюр әпәнди оттуриға қойған.

Җан беқишниң тәсликидин ичкиригә берип кавапчилиқ қилған бир қисим уйғурлар сәвәплик, уйғур миллити хитайларниң тилида "кавапчи" аталған иди. Әмди оғурлап кетилгән балиларниң оғурлуқ, янчуқчилиққа селиниши сәвәплик, хитайларда уйғур миллитини "янчуқчилар" дәп аташ адәтлири баш көтәрди.

Хитай һөкүмети тәдбир қоллинишни халайдиғанла болса, ичкиридики әшу нашаян йоллардики балиларниң һәммисини өз вәтинигә, ата - анисиниң қолиға йәткүзүп берәләйти. Ундақ қилишни халимиди. Чүнки, уйғурлар мана мушундақ янчуқчи, оғри, хироинчи, террорист  дегәндәк яман тәсирни хитай хәлқигә, дуня хәлқигә сиңдүрүш йолини тутти. Бу арқилиқ, уйғурлар билән хитайлар оттурисидики түпки миллий зиддийәтни йошуруп, сиясий мәсилини иҗтимаий мәсилә билән йепишқа уруниватиду.

Ғәюр әпәнди йәнә, пиланлиқ туғут сиясити давам қиливатқан мушундақ бир чағда, уйғур диярида йиганә пәрзәнтлиридин айрилип қеливатқан ата - аниларниң дат - пәрятлириға қулақ салидиған һичким йоқлиқини, хитай сақчи даирилиниң назарәттики бир гуманлиқ сиясий унсур йоқап кәтсә, пүтүн аптонум раюндики онмиңлиған сақчиларни сәпәрвәр қилип издәйдиғанлиқини, миңлиған уйғур пәрзәнтлири йоқап кәтсә, уни хиялиға кәлтүрмәйдиғанлиқини тәкитлиди.

У сөзидә йәнә, "хәлқара йоқап кәткән балилар күни" дегәндәк хатирә күнләрниң уйғурларға ниспәтән һич етибари йоқлиқини, һәр күни һәр йәрдә қанчилиған уйғур пәрзәнтлириниң ғайип боливатқанлиқини, бичарә уйғур ата - аниларниң налә - оәрят чекиштин башқиға күчи йәтмәйватқанлиқини тилға алди.
 

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт