'Xelq'ara yoqap ketken balilar küni' de Uyghur balilirining ehwali

Her yili 5 - ayning 25 - küni b d t teripidin " xelq'ara yoqap ketken balilar küni" qilip békitilgen bolup, bu xatirilesh küni tunji qétim amérikida 1983 - yili 5 - ayning 25 - küni sabiq prézidént réganning teshebbusi bilen yolgha qoyulghan.
Muxbirimiz ekrem
2009-05-27
Share
KochidikiBalilar-200.jpg Süret, kochida yürgen namelum ikki uyghur yash ösmür.
RFA Photo

Bundaq bir xatire künining yolgha qoyulishigha 1979 - yili 5 - ayning 25 - küni yüz bergen bir weqe sewebchi bolghan. Nyuyorkta bir ösmür bala mekteptin öyige qaytqiche tuyuqsiz yoqap ketken. Balisining iz - dérikini alalmighan ata - ana, axiri süt parashuki potulkisigha yütüp ketken balisining süritini basturghan. Buning bilen, bala yütüp kétish weqesi pütün amérikini zilzilige salghan. Régan hökümiti bu weqege jiddiy qarashqa mejbur bolup, 25 - may künini " xelq'ara yoqap ketken balilar küni" qilip békitken.

Xitay metbu'atliridiki melumatlargha asaslan'ghanda, xitayda bala yoqap kétish weqesi kishini chöchütkidek derijide éghir bolup, yiligha ghayip bolidighan bala sani 200 mingdin ashidu. Ejeblinerliki shuki, bundaq weqeni sadir qilghuchilarning bala oghrilap satidighan qara guruhlar ikenlikini pütün xitaylar bilidu. Lékin, bu xildiki weqe bügün'ge qeder hökümet we saqchi da'irilirining yiterlik diqqitini qozghighini yoq. 2008 - Yili baliliri yoqap ketken nurghun ata - anilar béyjinggha bérip, shikayet qilish jeryanida saqchilar bilen toqunush peyda qilghanliqi seweblik tutup kétilgen. Gu'angdungda minglighan ata - anilar namayish qilip, yütüp ketken balilirini tépip bérishni telep qilghan.

Xitay saqchi da'irilirining qa'ide - tüzümide, bala yoqap kétip 24 sa'etkiche tépilmisa, andin dilo turghuzup izdeshke köngül bölidighan belgilime bar bolup, bu belgilime bügün xitay puqralirining naraziliqini qozghimaqta. Béyjingliq adwokat lyu shyawyüen 25 - may küni gérmaniye dolqunliri radi'osigha bergen melumatida, xitay saqchilirining bu xil tüzümini eyiblep, oghrilar balini élip bashqa yurtqa yötkilip bolghanda, andin dilo turghuzup izdeshning exmiqane bir tüzüm ikenlikini tenqidligen we gherb elliridikige oxshash, ata - ana dilo melum qilghan haman, saqchilar barliq qatnash tügünliride, kocha - koylarda derhal izdesh élip baridighan sistéma ornitishini telep qilghan.

Diqqetni chékidighini, ghayip bolup ketken balilirining menggü iz ‏ - dérikini alalmay hesrette qéliwatqan Uyghur ata - aniliri bolushi kérek. Gerche yéqinqi yillardin buyan, saqchilar Uyghur diyaridin oghrilap kétilgen balilarning ichkiri xitayda oghriluq, yanchuqchiliqqa sélin'ghanliqini éniqlighan we bezi qara goruhlarni pash qilip, bir qisim ösmürlerni yurtigha qayturghan bolsimu, yene minglighan ata - anilar balilirining hayat yaki ölüklikini bilmey, bala derdide weyran bolup yashimaqta.

Uyghur diyarida ösmür balilarning ghayip bolup kétish weqesi téximu éghir, téximu qorqunushluq bolup, bu weqe ne saqchi, ne hökümetning yiterlik derijide köngül bölüshige érishelmidi. Ularningg pash qilghan dilosi mingdin bir weqe. Uni jénining biriche teshwiq qiliwaldi. Emeliyette, ichkiri xitayda bügünmu oxshashla qanche minglighan balilar sergerdan bolup yashimaqta hem zeherlik chékimlik bilen nabut bolmaqta. Bu pikirni gérmaniyidiki Uyghur ziyalisi gheyur ependi otturigha qoyghan.

Jan béqishning teslikidin ichkirige bérip kawapchiliq qilghan bir qisim Uyghurlar seweplik, Uyghur milliti xitaylarning tilida "kawapchi" atalghan idi. Emdi oghurlap kétilgen balilarning oghurluq, yanchuqchiliqqa sélinishi seweplik, xitaylarda Uyghur millitini "yanchuqchilar" dep atash adetliri bash köterdi.

Xitay höküméti tedbir qollinishni xalaydighanla bolsa, ichkiridiki eshu nashayan yollardiki balilarning hemmisini öz wetinige, ata - anisining qoligha yetküzüp béreleyti. Undaq qilishni xalimidi. Chünki, Uyghurlar mana mushundaq yanchuqchi, oghri, xiro'inchi, térrorist  dégendek yaman tesirni xitay xelqige, dunya xelqige singdürüsh yolini tutti. Bu arqiliq, Uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki tüpki milliy ziddiyetni yoshurup, siyasiy mesilini ijtima'iy mesile bilen yépishqa uruniwatidu.

Gheyur ependi yene, pilanliq tughut siyasiti dawam qiliwatqan mushundaq bir chaghda, Uyghur diyarida yigane perzentliridin ayrilip qéliwatqan ata - anilarning dat - peryatlirigha qulaq salidighan hichkim yoqliqini, xitay saqchi da'irilining nazarettiki bir gumanliq siyasiy unsur yoqap ketse, pütün aptonum rayundiki onminglighan saqchilarni seperwer qilip izdeydighanliqini, minglighan Uyghur perzentliri yoqap ketse, uni xiyaligha keltürmeydighanliqini tekitlidi.

U sözide yene, "xelqara yoqap ketken balilar küni" dégendek xatire künlerning Uyghurlargha nispeten hich étibari yoqliqini, her küni her yerde qanchilighan Uyghur perzentlirining ghayip boliwatqanliqini, bichare Uyghur ata - anilarning nale - o'eryat chékishtin bashqigha küchi yetmeywatqanliqini tilgha aldi.
 

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet