Чәтәл мәтбуатлиридики уйғурлар


2004.12.17
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Америкилиқ мустәқил обзорчи тед рол ( Ted Rall ) әпәнди " Uexpress" дәп аталған америкидики бир интернет муназирә бетигә, йеқинда өзиниң уйғур елигә қилған зияритигә асасән уйғур миллити вә уйғурларниң нөвәттики вәзийити һәққидә язған бир парчә мақалисини елан қилди.

Аптор мақалисидә асаслиқи уйғурларни қисқичә тонуштуруш билән тәң америка башлиған хәлқара террорчилиққа қарши урушниң уйғур хәлқи үчүн бир бала болғанлиқини язиду.

У мақалисиниң бешида уйғурларниң 50 йил авалқи вәзийити һәққидә тохтилип, мав зедоң башчилиғидики коммунист хитай партийиси уйғур елини ишғал қилип, 1950 - йиллириға кәлгәндә бейҗиңға хитай мәдәнийити вә сияситини топлаш арқилиқ һоқуқни мәркәзгә йиғишқа көп күч чиқарғанлиқини, бу дегәнлик көп нопуслуқ хитай миллитигә ят болған барлиқ мәдәнийәт вә динларни бастуруш дегәнлик болуп һесаблинидиғанлиқини язиду. У йәнә, хитай бу сияситини тибәт вә моңғолларға йүргүзүштин сирт, буниң уйғурларға елип кәлгән зиянкәшликиниң һәммидин еғир икәнликини билдүрди.

Хитай аққунлири һәққидә

Тед рол мақалисидә, 1955 - йили уйғурлар башчилиғидики аз санлиқ милләтләр нопусиниң уйғур елиниң ٪90 тидин көпини игилигән болса, һазир хитай аққунлириниң уйғур елигә көпләп еқип кириши билән уйғурларниң өз юртида аз санлиқ нопусқа айлинип қалғанлиқини тилға елип, "коммунист хитай һөкүмити бир тәрәптин уйғур районида пиланлиқ туғут сияситини қаттиқ йүргүзсә, йәнә бир тәрәптин хитайниң ичкири өлкилиридин йилиға 300 миң хитай аққунлирини уйғур елигә йөткәватиду" дәп язған.

Һәммә хитай қолида

Аптор йәнә, уйғур елиниң нөвәттики вәзийитиниң интайин муқимсиз бир әһвалда икәнликини, буни болупму үрүмчидә күчлүк һес қилғанлиқини йезип, уйғурлар арисидики ишсизлиқ һәққидиму тохталған. У мақалисидә уйғур елидики муһим һөкүмәт орунлирини вә яхши сода пурсәтлирини пүтүнләй хитайлар игиләйдиғанлиқини буниңдин уйғурларниң толиму нарази икәнликини язған.

Уйғурлар америкини сөйиду

Аптор тәд рол йәнә, уйғур хәлқиниң америкини сөйидиған бир хәлқ икәнликини тилға елип, өзи уйғур елидә зиярәттә болған мәзгилдә параңлашқан бир нәччә уйғурларниң сөзини нәқил кәлтүрди. Бир уйғур киши апторға "биз америкини сөйимиз. Улар чоқум бир күни бизгә ярдәмлишип хитайларни һәйдәп чиқириду" дегән. Апторниң билдүришичә, бу йәрдики йәнә нурғун кишиләр "әркин асия радио" синиң программилирини аңлайдиған болуп, бу арқилиқ улар чәтәлдики уйғурларниң паалийәтлири вә хәлқара вәзийәтләрдин хәвәрдар болидикән.

Хитайлар "терроризимға қаршу уруш" тин пайдилиниватиду

Тед рол мақалисида, уйғурлар америкидин мушундақ зор үмид күткән пәйттә, америка ташқи ишлар министирлиқиниң шәрқий түркистан ислам һәрикитини террорлуқ тәшкилатиға киргүзгәнликини әскәртип, буниңдин хитай һөкүмитиниң устатлиқ билән пайдилинип кәткәнликини, һәмдә буни баһанә қилип уйғурларға қаратқан бастуришини техиму күчәйткәнликини билдүрди. У йәнә бир нәпәр уйғурниң "биз хитайларға қарши қаттиқ көрәш қилиш арқилиқ америкиға бизниң һәқиқәтән бу ишқа әстайидил муамилә қилидиғинимизни билдүримиз. Америка әркинликни яқлайдиған бир дөләт" дегән сөзлирини нәқил кәлтүрди.

Аптор йәнә, һазир гуәнтанамода тутуп туриливатқан уйғурларниң америка сотиға чиққанда, өзлириниң һәқиқәтән афғанистанда чениққанлиқини етирап қилсиму әмма уларниң дүшмининиң хитай икәнликини, һәргизму америкиға қарши күрәш қилиш нийитиниң йоқлиқини ейтқанлиқини язған. Шундақла аптор мақалисидә, америка һөкүмитиниң бу уйғурларни хитайға қайтуруп бәрмәйдиғанлиқини, уларни үчинчи бир дөләткә орунлаштуридиғанлиқини тәкитлигән. (Пәридә)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.