Uyghur aptonom rayoni pelestin'ge aylanmaqta

Chet'ellerdiki xitay tilidiki tor betlerde "Uyghur aptonom rayoni pelestin'ge aylanmaqta" namliq maqale élan qilindi. Bu maqalini xitay ziyaliyliridin chén wéyjyen ependi yazghan bolup, aptor bu maqalide Uyghur rayonidiki siyasi weziyetni xitay hökümitining nuqtinezerliridin özgiche bir nuqtida turup tehlil qilishqa tirishqan.
Muxbirimiz kamil tursun
2008.10.22
qeshqer-saqchi-charlash-305 Radiomizgha iane qilinghan bu sürette, xitay qoralliq saqchilirigha qilinghan hujum yüzbergen qeshqer shehirining ali méhmanxanisining partilitiwétilgen aldi ishiki aldida charlash élip bériwatqan xitay saqchiliri we bir sayahetchining körünüshi.
RFA Photo

1952 - Yili jéjyang ölkisining xangju shehiride tughulghan chén wéyjyen 80 - yillarda xitayda démokratik qarashtiki bir zhurnalning bash muherriri bolghan bolup, 1991 - yili yéngi zéllandiyige köchmen bolup chiqip ketken. Nöwette u bu dölette chiqidighan xitay tilidiki bir zhurnalning bash muherrirlikini atqurmaqta.

Uyghurlarning milliy qarshiliq herikitining tarixi uzun

Chén wéyjyen Uyghurlar heqqidiki maqalisini mundaq bashlaydu: "pütün dunya tibettiki milli zulum we milli qarshiliqqa diqqitini aghduruwatqanda, Uyghur rayonidiki milli mesilimu arqa - arqidin otturigha chiqishqa bashlidi. Olimpikning axirlishishi bilen xitayning hökümet metbu'atliri saqchi terepning 12 - awghust qeshqerde yüz bergen xitay eskerlirige hujum qilish weqesini pash qilghanliqini we peyziwattiki qonaqliqta, 6 neper Uyghurning étip öltürülgenlikini, 3 neper Uyghurning qolgha élin'ghanliqini xewer qildi.... Buninggha oxshash hujum qilish we öltürüsh diloliri olimpik musabiqisining aldi - keynide Uyghur rayonida köplep yüz berdi."

Xitay da'iriliri Uyghurlarning qarshiliq heriketlirini qanliq basturdi

Chén wéyjyen ependi Uyghur rayonidiki xitay da'irilirige qarshi naraziliq heriketliri heqqide toxtilip: "Uyghur rayonidiki milliy mesilining tarixi uzun, yiraqni qoyup 1997 - yilidiki ghulja weqesidin bashlisaq,Uyghurlarning milliy musteqilliq üchün üzlüksiz qarshiliq körsitiwatqanliqini körimiz. Uyghurlarning 1997 - yilidiki bu omumi qarshiliq körsitish herikiti qanliq basturuldi. Xitay kommunistlirining milliy ziddiyetni hel qilish usuli ezeldin zorawanliq küch bilen basturush boldi. Yeni xitay da'iriliri teripliginidek, Uyghur musteqilchiliri bash kötürgen haman qattiq basturush we böshükidila tunjuqturup tashlash siyasitini yürgüzüp keldi," dep yazidu.

Xitayche ma'arip Uyghurlarni yoqutishtiki waste

Chén wéyjyen ependi xitay da'irilirining Uyghur rayonigha qarita élip bériwatqan xitay köchmenlirini köchürüsh we xitaylashturush siyasetliri shundaqla bu siyasetlerning Uyghurlargha keltürgen paji'eliri heqqide toxtilip: "istatistika reqemlirige qarighanda, nöwette her heptide 2 mingdin 3 mingghiche xitay Uyghur rayonigha köchmen bolup kelmekte. U yerdiki nopusning yérimdin köprekini xitaylar igileydu. Nöwette xitay kommunistliri bu rayondiki xitaylashturush ma'aripini hedep kücheytmekte we milli tilda telim körgen oqughuchilargha xitay tili ötkilini mejburiy tangmaqta. Xitay tilini yaxshi bilmigen Uyghur oqutquchilar xizmet orunliridin qoghlap chiqirilmaqta. Hökümet emeldarliri we xizmetchilirining 8 - derijidin yuqiri xitay tilini bilishi shert qilinmaqta. Milli kemsitish sewebidin Uyghurlar eslidiki yaxshi xizmet orunliridin süpürüp tashlanmaqta," dep yazidu.

Uyghurlarning diniy erkinliki boghulmaqta

Aptor maqaliside, Uyghurlarning xitay da'irilirining siyasi we diniy zulumlirigha uchrawatqanliqi heqqide toxtilip: "siyasi jehette yézilardin bashlap barliq 1 - qol emeldarlarning hemmisini xitaylar üstige alghan. 18 Yashtin töwenlerning meschitke kirip namaz oqushi we diniy pa'aliyetlerge qatnishishi cheklen'gen. Musulmanlarning en'eniwi diniy bayramliri bolghan roza héyt we qurban héyttiki diniy pa'aliyetler shundaqla roza tutush pa'aliyitigimu hökümet arilishidu we bésim ishlitidu," dep yazidu.

U maqaliside xitay da'irilirining zamaniwi yéngi yéza qurush bahaniside,en'eniwi Uyghur mehellilirini weyran qiliwatqanliqini eskertip ötidu.

Xitay da'irilirining Uyghurlargha qaratqan siyasiti meghlup boldi

Chén wéyjyen maqaliside xitay da'irilirining Uyghurlargha qaratqan siyasitining meghlup bolghanliqini tekitlep: "xitayning yolgha qoyuwatqan siyasetliri Uyghur rayonidiki milliy ziddiyetlerni téximu ötkürleshtürüwetti. Shinjang mesilisi - milliy mesile,diniy mesile shundaqla bay‏ - kembeghellik otturisidiki perq mesilisidur. Bu uch mesile Uyghur rayonida partlash aldida turghan bomba üchün piliklik rol oynimaqta. Mundaqche éytqanda,xitay kommunistlirining Uyghur rayonidiki siyasiti asasiy jehettin meghlup boldi," dep yazidu.

U maqaliside amérikining sabiq prézidénti réganning " hökümet mesililerni hel qilalmighanda, hökümetning özi mesilige aylinidu," dégen sözini neqil keltüridu.

Xitay da'iriliri Uyghurlar bilen söhbet ötküzüshi kérek

Démokratik qarashtiki xitay ziyaliysi bolghan chén wéyjyen Uyghurlarning xitay hakimiyitige tutqan meydani heqqide toxtilip: "nöwette Uyghur rayonidiki Uyghurlarning ehwali pelestinliklerge oxshap qalidu. Uyghurlar xitaylarni sirttin kelgen millet we xitay hökümitini bolsa özlirini mejburiy boysundurghan hökümet, dep qaraydu. Xitay kommunist hakimiyiti zorawanliqqa we chong xitaychiliq idiyisige tayinip öre turuwatqan hökümettur. Xitay köchmenlirimu kommunistlarning teshwiqati we ular singdürgen chong xitaychiliq rohi bilen Uyghurlargha selbiy mu'amile qilmaqta. Milli mesilide xitay kommunistliri bilen oxshash qarashta bolmaqta. Shunga Uyghurlar xitay köchmenliri bilen xitay hökümitini oxshashla bir janggalning böriliri dep qaraydu," dep yazidu.

U maqalide, Uyghur rayonida xuddi pelestindikige oxshash Uyghurlar bilen xitaylarning olturaq rayonliri ayrilghanliqini, hetta pütünley xitay bolghan bazar we sheherlerning qurulghanliqini tilgha alidu.

Aptor maqaliside xitay da'irilirini Uyghur rayonidiki mesilini hel qilish üchün Uyghurlar bilen barawerlik asasida söhbet ötküzüshke chaqiridu we: "eger xitay hökümiti Uyghur mesilisini zorawanliq yoli arqiliq hel qilishqa urunidiken, bu héchkimge payda élip kelmeydu, öchmenliktin kélip chiqqan qisas oti axiri bérip xitay kommunist hakimiyitining béshigha chiqidu," dep maqalisini axirlashturidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.