Asiyaning yürikidiki sirliq makan (2)


2008.02.29

Gérmanche "yipek yoli" tor bétide yipek yolining tügini bolghan Uyghur wetini heqqide etrapliq melumatlar bérilgendin sirt, Uyghur wetinidiki medeniyet miraslirining ghezinisi bolghan turpan, kucha, qeshqer, xoten, bay, lopnur, miran we tarim wadisidiki bashqa asare - etiqiler dunyasi heqqidimu köplep uchurlar bergen. Shuning bilen birge, bu tor béti Uyghurlar heqqide neshirdin chiqqan kitablar we muhim ilmiy maqalilar heqqidiki yéngi xewerler bilen tolghan.

Uyghurlar ijadiyitining pakiti

Bügün gérmaniyide Uyghurlar heqqidiki xewerlerning alahide köpiyishige egiship, Uyghurlarning qedimqi medeniyitige a'it programmilar köplep ishliniwatidu. Mesilen: leghmenni Uyghurlarning ijad qilghanliqi, yéqinda tarim wadisidin di'amétiri 3 mm , uzunluqi cm 50 kélidighan 4 ming yilliq tarixqa ige leghmen tépilghanliqi heqqide ishlen'gen radi'o xewiri diqqitimizni tartidu.

Bu balilar programmisida markopoluning 1279 - yili leghmenni Uyghurlardin öginip kélip, yawropada kesme chöpning barliqqa kélishige sewep bolghanliqi, kesme chöpni italyanlar yaki ispanlar emes, Uyghurlar ijad qilghanliqi anglitilghan.

Xitay yol qoymaydu

Uyghurlar gérmaniyilik tetqiqatchi merhum gabayin xanimning Uyghurlar heqqide köplep eserler yazghanliqini anglighan bolsimu, gérmaniyidiki bashqa alimlar, tetqiqatchilarning Uyghurlar toghrisida yazghan eserliri bilen yéterlik derijide tonush emes. Xewerlerge qarighanda, gérmanlar teripidin yézilghan, 1994 - yili Uyghurchigha terjime qilinip, wetende neshirdin chiqqan "qedimqi Uyghur medeniyiti" namliq kitabtin bashqa, Uyghurchigha terjime qilin'ghan kitab yoq diyerlik iken.

Hetta shiwétsiyilik swén hédin (swen hedin), en'gliyilik awrél steyin(a'urél ste'in) we gérmaniyilik won likok (won lekoq) qatarliq meshhur ékispéditsiyichilerning Uyghurlar heqqide yazghan qimmetlik eserlirining birimu terjime qilinmighan. D u q neshriyat - teshwiqat merkizining mudiri abdujélil toran ependi, Uyghurlargha a'it bundaq eserlerni terjime qilishqa xitay hökümitining yol qoymaydighanliqini, chet`ellerdiki Uyghur teshkilatliri we ziyalilirining bu jehette ejir qilishi kéreklikini tekitlidi.

Uyghurlargha a'it meshhur eserler

"Yipek yoli" tor bétidiki melumatlargha asaslan'ghanda, ékispéditsiyichi swén hédin teripidin yézilghan "lopnur we teklimakanning siri" namliq kitab bilen "asiya chölini késip ötüsh" namliq ikki dane kitab hélihem yuqiri bahalargha muyesser bolup teshwiq qiliniwatqan bolup, swén hédin ependining bu kitabliri özining biwaste qolyazmisi bolghanliqi we Uyghur diyaridiki eyni zamandiki ré'alni hadisilerni ekis ettürgenliki seweblik öz qimmitini yoqatmighanliqi melum. Shwétchidin gérmanchigha terjime qilinip bazargha séliniwatqan bu kitabning xéridari yenila köp iken. Biz mezkur tor bétide bazargha séliniwatqan Uyghurlargha a'it kitablardin yene bir qanchini misalgha alimiz.

Ming öy, mazar tagh, dendan öylük, qaraghoja we nuqtiliq halda dunxu'ang qatarliq muhim jaylar tonushturulghan "sherq sen`et xezinisi" namliq kitabmu diqqetni chékidighan bir eser iken. Uningdin bashqa, yéqinda neshirdin chiqqan, s.Fischer. Werlag ependi teripidin yézilghan "gobi - qelbimdiki chöl" namliq kitabmu meshhur eserlerning biri hésablinidiken.

Bu eserde altaydin yolgha chiqip, gobi chölini piyade késip ötüp, ulanbaturda toxtighan 60 yashliq tewekkülchi rayinhold mésnér ependining kechürmishliri bayan qilin'ghan. Diqqetni chékidighini shuki, rayinhold mésnér ependi yawrupa parlaméntigha besh yil eza bolghan meshhur siyasiy shexs bolup, u yashan'ghan waqtida hayat - mamatliq bir tewekkulchilik bilen öz iradisini namayen qilishqa bel baghlighan.

"Yipek yoli" tor bétidiki melumatlarda körsitilishiche, yipek yoligha, Uyghurlargha a'it yézilghan eserler ichide "asiyaning yürikidiki sirliq karwan yoli" namliq kitab téximu meshhur iken. Bu eserni gérmaniyilik qelemkesh fred lan`ge ependi yazghan. Epsuski bu kitab sétilip tügigen.

Uyghurlar toghrisida téximu qimmetlik eserler dunyagha kélidu

Uyghurlar heqqide yézilghan bu kitablarning hemmiside dégüdek qedimqi Uyghur medeniyitige a'it yaldamilarning süretliri qoshup bérilgen bolup, bu medeniy miraslarning tarixi dewri, süpiti we qimmiti heqqide etrapliq melumatlar bar iken. Bu tor bétidiki xewerlerge asaslan'ghanda, Uyghur medeniyitige ishtiyaq baghlighan gérman alimlirining téximu qimmetlik eserliri dunyagha kélish aldida turmaqta.

Elwette, gérmaniyilik yazghuchi aléksandir xanim teripidin yézilghan, 2007 - yili 5 - ayda neshirdin chiqqan d u q ning re'isi, Uyghur milliy herikitining rehbiri, Uyghurlarning meniwi anisi rabiye qadir xanimning hayat kechürmishliri arqiliq Uyghurlarning nöwettiki teqdiri heqqide köplep melumatlar bergen "güldürmama" namliq kitabmu, gérmaniyide Uyghurlarning tonulishigha zor hesse qoshqan nadir eserlerning biri. (Ekrem)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.