"Түркистан әдәбиятидин парчилар" намлиқ әсәр тоғрисида


2008.01.10

Мундин йерим әсирдин көпрәк вақит илгири мисирниң қаһирә шәһири муһаҗирәттики уйғурларниң бирдинбир нәшрият мәркизи болған икән. Шу вақитта қаһирәдә нәшир қилинған уйғурчә әсәрләрму аз әмәс. "Түркистан әдәбиятидин парчилар" намлиқ әсәрму шуларниң биридур.

Бу әсәр бүйүк инқилабчи алим муһәммәд әмин исламий тәрипидин топлинип, 1960 - йили қаһирәдики "түркистан җәмийити" ниң риясәтчилики астида нәшир қилинған икән. " Түркистан әдәбиятидин парчилар"намлиқ әсәрдә уйғур елидә өткән мәшһур шаирлар вә әдибләрниң әсәрлири таллап елинған болуп, бу муһаҗирәттики уйғурларниң өз мәдәнийитини, тарихини вә әдәбиятини, хусусән яшларниң өз тилини унутмаслиқи үчүн һазирланған икән. Сәуди әрәбистанниң мәккә мукәррәмә шәһиридә турушлуқ яш алим муһәммәд нияз һаҗим бу һәқтики сөһбитимизни қобул қилған иди.

Муһәммәд нияз һаҗим билән сөһбәт

Сәуди әрәбистанниң мәдинә мунәввәрә шәһиридә турушлуқ яш алим муһәммәд нияз һаҗим "түркистан әдәбиятидин парчилар" намлиқ әсәр үстидә тохтилип мундақ деди: " түркистан әдәбиятидин парчилар" намлиқ әсәрдә уйғур елиниң мәшһур шаир вә әдиблиридин әһмәд зияи, молланияз ахунум, абдуреһим өткүр, абдуллабәк дамолла вә башқиларниң шеирий вә нәсрий әсәрлири топланған болуп, әйни вақиттики чағатай йезиқи билән бесилған. Өз вақти бу әсәр муһаҗирәттики уйғурларға көп тарқитилған болуп, һәр бир өйдә бир нусхидин тепилидиған дәриҗидә кәң тарқалған икән."

Нәширгә тәйярлиғучиниң беғишлимиси

Муһәммәд әмин исламий китабиниң муқәддимисидә мундақ дәп язған: "әдәбият һәр қандақ бир тилниң асасидур. Һәр қандақ бир тилниң орни, һаяти вә қиммити униң әдәбиятиға тайиниду. Әдәбиятидин айрилип қалған тил өлүк тилдур. Шуниңдәк өзиниң тилидин айрилип қалған милләт мунқәризликкә йол тутиду. Шуниң үчүн һәр қандақ милләт өз әдәбиятиға зор әһмийәт бериду вә уни сақлап қелиш йолида һәр нәрсисини пида қилалайду. "

Аптор йәнә сөзини давам қилип, хитай зулуминиң һалакитидин мәдәний мираслиримизниң еғир дәриҗидә йоқитишқа учриғанлиқини қисқичә баян қилип мундақ дәп язиду:" мустәмликичиләр миллий мәвҗудийитимизни, тилимизни, динимизни вә мәдәний мираслиримизни йоқ қилиш үчүн инсан қелипидин чиққан түрлүк рәзил васитилирини қоллинип кәлди. Бирқанчә қетим көп түркүмдә мәдәний мираслиримизни вә мисли тепилмайдиған надир қолязмиларни көйдүрүп күл қиливәтти."

Муһәммәд нияз һаҗимниң ейтишичә, аптор миллий әдәбиятқа әһмийәт беришниң зөрүрлүки үстидә тохтилип йәнә мундақ дәп язған:" дуняниң һәр қайси җайлирида яшаватқан түркистанлиқлар, хусусән уларниң пәрзәнтлири өз тилидин вә өз әдәбиятидин йирақлишип бармақта. Муһаҗирәттики шәрқий түркистанлиқларниң өз тилида нәшир қилинидиған берәр илмий материялниң болмиғанлиқи ишниң бу қәдәр мурәккәп болуп кетишигә сәвәб болған. Бизниң өз әдәбиятимизни башқа тилларға тәрҗимә қилип, дуня хәлқигә өзимизниң мәдәний мираслиримизни тонуштуришимиз, әвладлиримизға өз тилимизни вә өз мәдинийитимизни өгитип тәрбийилишимиз зөрүрдур. Бу вәзипини орундиялмаслиқта зулум астидики хәлқимизниң һөзүриси қобул қилинсиму, чәт' әлләрдә һөр дуняда яшаватқан түркистанлиқ муһаҗирлар үчүн һөзүр йоқ!?."

Мәлум болушичә, " түркистан әдәбиятидин парчилар" намлиқ әсәр әйни вақтида мисир, түркийә, сәуди әрәбистан, пакистан, һиндистан, германийә вә башқа әлләрдә уйғурларға тарқитилған икән.(Өмәрҗан)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.