Uyghur aptonom rayonida nopus tekshürüsh pa'aliyiti muddettin burun bashlandi

Xitay da'iriliri 11‏ - ayning 1‏ - künidin bashlap memliket boyiche omumyüzlük nopus tekshürüsh pa'aliyiti élip baridu. Lékin biz igiligen melumatlardin melum bolushiche, xitayning nopus tekshürüsh pa'aliyiti Uyghur aptonom rayonida muddettin burun bashlan'ghan.
Muxbirimiz erkin
2010.10.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
qeshqer-puqraliri.jpg Radiomizgha iane qilinghan bu sürette, xitay qoralliq saqchilirigha qilinghan hujum yüzbergen qeshqer shehirining kochilirining biride olturushqan uyghurlar.
RFA Photo

Bu xitay kompartiyisining hakimiyet sorashqa bashlighan 60 yildin buyan 6 - qétim memliket xaraktérlik nopus tekshürüsh pa'aliyiti élip bérishidur. Dunya Uyghur qurultiyi xitay da'irilirini nopus tekshürüsh jeryanida Uyghur puqralirining kishilik izzet ‏ - hörmitini qoghdap, Uyghur nopusining heqiqiy sanini élan qilishqa chaqirdi.

Uyghurlarning heqiqiy nopusi zadi qanchilik dégen mesile uzun yillardin buyan Uyghurlar arisida izchil talash ‏ - tartish qozghap kéliwatqan gumandiki mesile bolup keldi. Xitayning axirqi qétim 2000‏ - yili élip barghan memliketlik nopus tekshürüsh netijiside rayondiki Uyghurlarning omumi nopusi 8 milyon 345 ming dep élan qilin'ghan bolsimu, lékin mutleq köp qisim Uyghurlar xitay hökümiti élan qilghan mezkur istatistikiliq melumatqa guman bilen qarighachqa, buning toghriliq derijisi Uyghurlarda izchil ishenchlik dep qaralmay kelgen idi. Shu sewebtin Uyghur nopusining heqiqiy sani mesiliside oxshimighan terepler da'im oxshimighan perez we texminen sanliq melumatlarni otturigha qoyup keldi.

Nöwette xitay hökümiti Uyghur aptonom rayonida yene bir qétim omumyüzlük nopus tekshürüsh pa'aliyitini bashlighan. Bu qétimqi nopus tekshürüsh pa'aliyiti ötken yili ürümchide 5"‏ - iyul weqesi" yüz bérip, Uyghur ili weziyitidiki parakendichilik dawam qiliwatqan bir peytke toghra kelgechke, chet'eldiki Uyghur teshkilatlirining nopus tekshürüsh pa'aliyitige bolghan diqqet neziri artqan idi. Dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit peyshenbe küni radi'omizda söhbet élan qilip, xitay da'iriliridin, nopus tekshürüsh jeryanida a'ililerning kishilik izzet ‏ - hörmitini qoghdashni, nopus tekshürüsh pa'aliyitining a'ililerge tehdit salidighan yaki ulargha bésim peyda qilidighan wastige aylinip qalmasliqigha kapaletlik qilishni telep qildi.

Bu qétimqi nopus tekshürüsh pa'aliyiti gerche xitayning 1‏ - noyabirdin bashlinidighan 6‏ - qétimliq memliketlik nopus tekshürüsh pa'aliyitining bir qisimi bolsimu, lékin Uyghur élining nopus tekshürüsh pa'aliyiti 1‏ - noyabir yétip kélishtin bir qanche hepte burunla bashlinip ketken. Uyghur aptonom rayonidiki resmiy da'iriler Uyghur élide nopus tekshürüsh pa'aliyitini néme üchün ichkiri ölkilerdin burun bashlighanliqigha chüshenche bermigen bolsimu, lékin "Uyghur biz" tor bétining rayondin igiligen bu heqtiki uchurlirida nopus tekshürüsh pa'aliyitining Uyghur élide burun bashlinishi Uyghur aptonom rayonining milliy terkibi murekkep, nopusning tarqilish kölimi keng we tekshürüsh xizmitining bir qeder qiyin bolushtek ehwallar bilen munasiwetlik bolushi mumkinlikini ilgiri sürgen.

Biz bu qétimqi nopus tekshürüsh pa'aliyitining buningdin burunqi nopus tekshürüsh pa'aliyetliridin perqi, tekshürüsh obyékti, qara nopuslarni tizimlash mesilisi qatarliq bezi tepsilatlarni igileshke urunup, ürümchi nen'gu'en saqchixanisigha téléfon qilghan bolsaqmu, lékin saqchixanining ismini ashkarilashni xalimaydighan bir Uyghur xadimi so'allirimizni jawab bérishni ret qildi.

Uyghur aptonom rayonidiki hökümet axbarat wastilirining uchurliridin melum bolushiche, bu qétimqi nopus tekshürüsh pa'aliyitige Uyghur élining özidinla 100 ming ademni seperwer qilishqa, nechche on ming idare ‏ - jem'iyetning tekshürüsh xizmitige maslishishigha toghra kélidiken. Xitayning nopus tekshürüsh pa'aliyiti, teyyarliq basquchi, tekshürüsh basquchi we xulase basquchidin ibaret 3 basquch boyiche élip bérilishi kérek. Xitay "istatistika qanuni" we " memliketlik nopus tekshürüsh nizami"da teyyarliq basquchida puqralargha teshwiqat xizmitini yaxshi ishlesh telep qilin'ghan. Lékin bizning kelpin, ghulja qatarliq sheher we nahiyilerge téléfon qilip igilishimizche, yuqiriqi sheher - nahiyilerdiki yéza - kentlerde bezi puqralar nopus tekshürüshtin ötken bolsimu, lékin nopus tekshürüshtin ötken bu puqralarning bezilirining nopus tekshürüsh pa'aliyitige bolghan chüshenchiside bezi müjimellikler mewjut.

Uyghur élining bu qétimqi nopus tekshürüsh netijisi 2011‏ - yili 4 ‏ - aydin 2012‏ - yili 5‏ - ayghiche bolghan ariliqta élan qilinishi mumkin. 2000‏ - Yili élip bérilghan nopus tekshürüsh netijiside Uyghurlar Uyghur aptonom rayoni nopusining 21.45 Pirsentini igileydighanliqi, xitaylar nopusning 58.40 Pirsentini teshkil qilidighanliqi élan qilin'ghan. Lékin, yéqinqi 10 ichide Uyghur élining nopus terkibide qandaq özgirishlerning barliqqa kelgenliki bu qétimqi nopus tekshürüsh pa'aliyitining netijisi élan qilin'ghandin kéyin melum bolidu.

Dunya Uyghur qurultiyi bolsa, xitay da'irilirining bu qétimmu Uyghur nopusining heqiqiy sanini élan qilishigha ishenmeydighanliqini bildürmekte. Dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishitning eskertishiche, xitay hökümiti Uyghurlarning nopusini izchil kémeytip élan qilip, özining natoghra siyasi gherezlirige xizmet qildurush üchün urunup kelgen. Dilshat rishit xitay da'irilirini bu qétimqi nopus tekshürüsh pa'aliyiti arqiliq Uyghur nopusining heqiqiy sanini élan qilishqa chaqirdi.

Bezi analizchilarning eskertishiche, yéqinqi 20‏ - 30 yildin buyan türlük seweblerdin ürümchige kélip olturaqliship qélip perzentlik bolghan, lékin ürümchidimu we yurtidimu perzentini nopusqa olturghuzalmighan "qara nopus" Uyghurlarning sani xéli salmaqni igileydiken. Xitay hökümiti 5" - iyul weqesi" kéyin ürümchide olturaqnamisi yoq Uyghurlarni yurtigha qoghlighanda ürümchide tughulup ösken bu Uyghurlarnimu ürümchidin kétishke qistighan. Weqedin xewerdar erbaplarning radi'omizgha ashkarilishiche, ürümchi tashbulaq (xéyjyasen) mehellisining özidinla nopus alalmighan bu xil atalmish Uyghur"qara nopuslar"din 20 ming adem tizimgha élin'ghan.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.