Xitayning Uyghur élidiki basturush siyasiti kücheymekte


2008-01-31
Share

D u q bayanatchisi dilshat réshit ependining Uyghur élidin biwaste alghan melumatlirigha asaslan'ghanda, xitay hökümiti yéqindin buyan qattiq zerbe bérish heriketlirini yene bir baldaq kücheytken bolup, muqimliqqa kapaletlik qilish shu'ari astida yolgha qoyulghan bu herikette nurghunlighan bigunah yashlar qolgha élin'ghan. Chaghanning aldida élip bérilghan bu heriket qeshqer, xoten, aqsu wilayetliride we atushta téximu keng ewj alghan. Mutleq köp qismi térrorchilar, milliy bölgünchiler we radikal diniy küchler bilen alaqisi bar, dégen guman bilen qolgha élin'ghan bu yashlarning héch birining tutamgha chiqqudek jinayi heriketliri yoq bolup, hemmisila xitay qanun organlirining qara tizimlikige kirip qalghan shexsler iken.

Dilshat réshit ependi xitay hökümitining her yili bayram yaki chaghandin ilgiri, Uyghur wetinide mushundaq keng kölemlik tutqun qilish heriketlirini élip bérip, Uyghurlar arisida sarasime peyda qilidighanliqini, qarshiliq idiyisidiki kishilerge wehime salidighanliqini tilgha aldi.

Noqul Uyghurlarghila qaritilidighan bu xil qattiq basturush herikitini xitay hökümitining " muqimliqni qoghdash" dégen niqap astida élip bérip, xelq'ara jem'iyetning közini boyaydighanliqini tekitligen dilshat réshit ependi, qolgha élin'ghan Uyghurlarning héch birining héchqachan " üch xil küchler" bilen alaqisi yoqluqini, xitay hökümitining her yili mushundaq bahaniler bilen milliy héssiyati sel yuqiri yashlarni töhmet bilen qolgha alidighanliqini tekitlidi.

Dilshat réshit ependining éytishiche, qolgha élin'ghan bu yashlarning bir qismi qamaq jazalirigha mehkum qilinsa, yene bir qismi qattiq tehditlerni bashtin kechürgendin kéyin, éghir jerimaniler tölep türmidin chiqidiken we jem'iyetke chiqqandin kéyin, özining néme sewebtin qolgha élin'ghanliqini éytishi qet'iy meniy qilinidiken. Beziliri uzun bir muddet réjim astida yashashqa mejbur bolidiken.

Dilshat réshit ependining pikrige asaslan'ghanda, Uyghur wetinide muqimliqqa heqiqiy tesir yetküzüwatqan küchler xitay aqqunliri bolup, ular her xil qebih jinayi heriketler bilen jem'iyet tertipini buzup, xelq ichide éghir ensizchilik peyda qilsimu, ular Uyghur bolmighanliqi üchün xitay qanun organlirining zerbe nishani bolmaydiken. Eksiche, her qandaq bir kichik xataliqni sadir qilghan Uyghur qattiq basturush nishanigha aylinip, tutqun qilishlargha uchrap turidiken.

D u q bayanatchisi dilshat réshit ependi yene, béyjing olimpik musabiqisi munasiwiti bilen bu yil 8 - aydin ilgiri, Uyghur diyarida yene bir qétim keng kölemlik tutqun qilish heriketlirining yüz bérishi mumkinlikini tilgha aldi. U sözide, ilgiri siyasiy jehettin qarilinip turmida yatqanlar, qanun organlirining qara tizimlikige chüshüp qalghan milliy héssiyati yuqiri yashlar we her qandaq öktichi küchlerning bu qétimqi tutqun'gha yem bolidighanliqini tekitlidi hemde ichkiri xitayda tijaret qiliwatqan bigunah Uyghurlarningmu bu zerbidin xali bolalmaydighanliqini eskertti.

Dilshat réshit ependining pikrige asaslan'ghanda, xitayning yillardin buyan yolgha qoyup kéliwatqan qattiq basturush siyasitini meghlup boldi, dep qarashqa bolidiken. Basturush heriketlirining qanche on yil dawamlishipmu axirlashmighanliqi, qarshiliq heriketlirining üzlüksiz meydan'gha kéliwatqanliqi we Uyghurlar mesilisi xelq'araliq bir mesilige aylan'ghan bügünki künde, qarshiliq heriketlirining yenimu bir baldaq yuqiri dolqun'gha kötürülüsh aldida turuwatqanliqi, xitayning " üch xil küchler" ge qarshi turushta ghelibige érishelmigenlikining ispati iken. Uning üstige xitay hökümitining sirtqa qarita " shinjangning weziyiti muqim, milletler ténch, ittipaq" dégen sepsetisini, ichki jehette yolgha qoyuwatqan qattiq basturush heriketliri inkar qilip turidiken. Uyghurlar üstidin üzlüksiz ijra qiliniwatqan ölüm jazaliri ret qilidiken. Xelq'ara kechürüm teshkilatigha oxshash hökümetsiz teshkilatlarning delillik bayanliri bu saxtipezliklerni jahan'gha jakarlap turidiken. (Ekrem)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet