Уйғур елидики байлиқ, намрат уйғурлар вә хитайниң муқимлиқ сиясити

Уйғурлар зор миқдардики йәр үсти вә йәр асти байлиқлири билән қапланған земинда яшап келиватқан болсиму, лекин бу земинниң әсли игилири болған уйғурлар бүгүнки күндә ишсизлиқ, намратлиқ ичидә хитайдики әң төвән турмуш сәвийисидә туруватмақта.
Мухбиримиз миһрибан
2010-01-15
Share
Tarim-nefitligi-305 Уйғур дияри тарим вадисидики ишләпчиқириш үстидики нефитлик.
AFP Photo

Әмма хитай һөкүмити болса бу районда, уйғурларниң турмушини яхшилашниң орниға, "муқимлиқниң һәммидин муһим"лиқини тәкитләп бу районда аманлиқ қоғдиғучи сақчи - әскәрлирини көпәйтмәктә.

Шинхуа ахбарат агентлиқиниң 1 - айниң 14 - күни үрүмчидин бәргән хәвиридә көрситилишичә, нөвәттә уйғур елиниң тарим нефитликидә байқалған тәбиий газ запас миқдари 1 тирилйон 400 милярд купметир йәткән болуп, бу, хитайниң тәбиий газ еһтияҗини 30 йилғичә бихәтәр һалда тәминләшкә йетидикән.

2009 - Йили тарим нефитликидә ишләпчиқирилған тәбиий газ миқдари 16 милярд 190 милйон купметир йәткән болуп, ички өлкиләрдә тарим нефитликидин ишләпчиқирилған тәбиий газдин пайдилиниватқан карханиларниң сани 3000 ға, аһалиләрниң сани болса 300 милйонға йеқин кишигә йәткән. Бу пәқәт тарим нефитликидин ибарәт бир райондики нефит вә тәбий газниң һөкүмәт елан қилған ситатистикиси болуп, булардин башқа уйғур елидики көмүр, тәбиий газ, уран, алтун, қаштеши, пахта қатарлиқ байлиқлириму нөвәттә хитай өлкилириниң санаәт тәрәққияти үчүн хам әшя қилинмақта.

Әмма мушу байлиқ үстидә яшаватқан уйғурларниң турмуш сәвийиси болса, хитайдики әң төвән һаләттики турмуш сәвийисидә туруватқан болуп, йеқинда чәтәлгә чиққан бир ханим бүгүн зияритимизни қобул қилип, өз земинидики бу байлиқлардин уйғурларниң бәһримән болалмайватқанлиқини, уйғурларниң һазир әң ечинишлиқ һаләттә яшаватқанлиқини баян қилди.

Хитайниң уйғур аптоном районидики йәрлик һөкүмити болса, уйғурларниң турмушини өз земинидин чиқиватқан ашу байлиқларни ишлитиш арқилиқ яхшилашниң орниға, бу бирнәччә йилдин буян җәнубий уйғур елидики намрат уйғур деһқанлирини "турмушини яхшилаймиз" дегән баһанидә түркүм - түркүмләп хитай өлкилиригә әрзан әмгәк күчи сүпитидә йөткимәктә. Һәтта бултур 26 - июн күни гуаңдуң өлкисиниң шявгүән оюнчуқ завутида уйғур ишләмчилириниң хитай пуқралири тәрипидин уруп өлтүрүлүшидәк паҗиә сәвәбидин, үрүмчидә партлиған "5 - июл" наразилиқ һәрикити йүз берип, уйғур ели вәзийитидә еғир давалғуш йүз бәргинидин кейинму, хитайниң уйғур елидики йәрлик һөкүмити уйғурларни әрзан әмгәк күчи сүпитидә хитай өлкилиригә йөткәш сияситини өзгәртмигән.

Бултур 18 - июл күни хитайниң уйғур аптоном райониға тәйинлигән рәиси нур бәкри шинхуа агентлиқи мухбириниң зияритини қобул қилғинида, уйғур деһқанлирини намратлиқтин қутулдуруш үчүн, хитай өлкилиригә йәнә бир түркүм яш уйғур деһқанлирини әвәткәнликини баян қилип мундақ дегән: "биз һазир уйғур деһқанлирини намратлиқтин қутқузуш үчүн, һәр йили 3 -4 йүз милйон мәбләғ аҗритип, деһқан әмгәкчилирини техника җәһәттин тәрбийиләп, уларни ичкиридики завутларға әвәтиватимиз, мениң билишимчә, уларниң бир айлиқ кирими 1500 дин 2000 йүәнгичә болуватиду."

Әмма уйғур деһқанлириниң бу сиясәткә болған наразилиқи күчлүк болуп, әйни чағда һөкүмәтниң мәҗбурлиши билән өз қизини хитай өлкилиригә әвәтишкә мәҗбур болған бир деһқан, деһқанларниң һөкүмәтниң бу қилмишиға наразилиқини ипадилиди.

Хитайниң уйғур елидики һөкүмити хәлқтин келиватқан бу хил наразилиқ садалирини чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлириниң қутратқулуқ қилишидин келип чиқиватқан бөлгүнчилик һәрикәтлири дәп тәшвиқ қилиш арқилиқ, бу хил наразилиқларниң хәлқ турмушиниң намратлиқидин келип чиқиватқанлиқини инкар қилип, уйғур елидә муқимлиқни тәкитләп, сақчи вә әскәрләрни көпәйтиш арқилиқ уйғур райониниң тинчлиқини қолға кәлтүрмәкчи боливатмақта.

Уйғур аптоном райониниң рәиси нур бәкри хитай мәркизи һөкүмитигә йоллиған 2010 - йиллиқ хам чот пиланида уйғур аптоном райониниң муқимлиқини сақлап қелиш үчүн сақчи -әскәрләрни көпәйтиш зөрүрлүкини тәкитләп бихәтәрлик хираҗитини көпәйтишни тәләп қилған. Нур бәкри уйғур аптоном районида муқимлиқниң һәммидин муһимлиқини тәкитләп мундақ дегән: "шинҗаңниң муқимлиқи пүтүн мәмликәтниң муқимлиқиниң капалити, шинҗаңда муқимлиқ болмиса тәрәққияттин сөз ечиш мумкин әмәс, узун йиллардин буян биз мәркәзниң йолйоруқиға асасән, шинҗаңниң муқимлиқиға бузғунчилиқ қилидиған барлиқ миллий бөлгүнчиләр вә қанунсиз диний һәрикәтләрни қаттиқ бастуруп келиватимиз."

Дуня уйғур қурултийиниң баш катипи долқун әйса әпәнди, бүгүн радиомизниң зияритини қобул қилип, байлиқи мол болған бу земинда яшаватқан уйғурларниң намратлиқ ичидә яшаватқанлиқи " 5 - июл үрүмчи вәқәси"дәк паҗиәләрниң келип чиқишиға сәвәб болуватқан һәқиқий амил икәнликини, әмма хитай һөкүмитиниң мушундақ бир шараиттиму уйғурларниң намратлиқ мәсилисини һәл қилишни алдинқи орунға қоймай йәнила муқимлиқни тәкитлишиниң, әксичә бу земинда бундин кейин техиму көплигән муқимсизлиқ амиллириниң пәйда болушиға сәвәб болидиғанлиқини оттуриға қойди.

Көзәткүчиләр, байлиқи мол болған бу земинда яшаватқан уйғурларниң йәнила намрат һаләттә қелиши, уйғур вәзийитиниң бундин кейинки әһвалида техиму көп вәқәләрниң келип чиқишиға сәвәб болуши мумкинликини оттуриға қоюватқан болуп, нюйорктики хәлқара кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири тәтқиқатчиси хе чиңлйән ханим өз қаришини ипадиләп мундақ деди: " бу хил муқимсизлиқлар хитай һөкүмитиниң узундин буян аз санлиқ милләтләр сияситидә, уларниң һәқ -һоқуқлирини тартивалғанлиқи сәвәбидин йүз бериватиду. Бу йәрдики йәр үсти вә йәр асти байлиқлириниң зиядә ечилиши, көпләп хитай көчмәнлириниң йөткәп келиниши бу земиндики хәлқниң яшаш муһитини барғанчә яманлаштуруп, хәлқни намратлаштурувәтти. Мениңчә, мана бу уйғурларниң наразилиқиниң келип чиқишидики асаси сәвәб."

Әмма, хитай һөкүмити бу хил тәнқидләрниң һечқайсисини қобул қилмиған болуп, улар уйғур елидә муқимлиқни баһанә қилип, қаттиқ бастуруш һәрикитини йәнила давамлаштурмақта. Түнүгүн хитайниң шинхуа агентлиқиниң хәвиридә йәнә, уйғур аптоном райониниң юқири сотиниң башлиқи рози исмаил 2009 - йили бир йил ичидә уйғур аптоном районидики һәр қайси йәрлик сот мәһкимилирини өз ичигә алған һалда пүткүл аптоном райони бойичә дөләт бихәтәрликигә бузғунчилиқ қилиш җинайити билән бир тәрәп қилинған дело 437 болуп, 10 йилдин юқири қамақ җазаси берилгәнләрниң 255 адәмгә йәткәнликини елан қилған.

Бу мәсилигә қарита дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит әпәнди, бүгүн б б с агентлиқи һәм әркин асия радио истансиси уйғур бөлүминиң зияритини қобул қилип, хитай һөкүмитиниң нөвәттә муқимлиқни баһанә қилип уйғур елидә узундин буян қаттиқ бастуруш сиясити йүргүзүп қеливатқанлиқини, болупму "5 - июл һәрикити"ни баһанә қилип, бу вәқәдин кейин уйғурлар үстидин қанлиқ бастуруш елип бериватқанлиқини, рози исмаил дегән бу сан әмәлийәттә хитайниң уйғур елидә бастуруватқан, өлтүрүватқан адәмләрниң дуняға ашкарилиған әң кичик бир бөлүкидинла ибарәт икәнликини тәкитлигән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт