Кәшмир миллий мустәқиллиқ һәрикити билән уйғур миллий мустәқиллиқ күриши


2007-05-22
Share

Йеқинда кәшмирдики " кәшмир һиралд" хәвәр тор бетидә елан қилинған бир мақалидә, кәшмирдики миллий мустәқиллиқ һәрикити билән уйғур елидики миллий мустәқиллиқ күриши мулаһизә қилинған.

" Қарақурум: қаршилиқ һәрикәтләр райони" сәрләвһилик бо мақалидә кәшмир миллий мустәқиллиқ һәрикити билән уйғур миллий мустәқиллиқ һәрикити оттурисидики охшашлиқлар вә охшимаслиқлар тәһилил қилинған.

Мақалиниң мәзмуни

Кәшмир университети оттура асия тәтқиқат мәркизиниң сабиқ директори н. К. Пандита тәрипидин елан қилинған мақалидә, кәшмир вә уйғур елидики вәзийәтниң, бәзи җәһәтләрдин охшаш болсиму, нурғунлиған җәһәтләрдин пәрқлиқ икәнлики, һәр икки район хәлқиниң асасән мусулман вә сүнний икәнлики, кәшмир хәлқиниң һиндистанниң һакимийитигә қарши вә уйғурларниң хитайниң һөкүмранлиқиға қарши мустәқиллиқ күриши елип бериватқанлиқи тәкитләнгән.

Апторниң мақалисидә ейтишичә, һәр икки райондики мустәқилчилар, өз мәқсәтлиригә еришиш үчүн исламчилар яқлайдиған уруш тактикилирини ишләтмәктә һәмдә һәр икки район хәлқи нишаниға йетиш үчүн ислам дунясиниң ярдимини күтмәктә икән.

Кәшмир вә уйғур мустәқиллиқ күрәшлириниң охшимиған тәрәплири

Мақалисидә, кәшмир вә уйғур елидә елип бериливатқан мустәқиллиқ күришиниң охшимиған тәрәплири үстидиму тохталған пандита мундақ дәйду ": кәшмир икки дөләт йәнә пакистан вә һиндистанниң игидарчилиқи астида болуп, бу икки дөләт һакимийитини һәқлиқ көрситиш үчүн җуғрапийилик , тарихий, диний вә сиясий сәвәбләрни оттуриға қоймақта. Кәшмирдики қаршилашқучи күчләр асасән икки гуруппиға айрилған. Буларниң бири кәшмирни һиндситандин айрип, пакистанға қошушни өзлириниң ахириқи нишани қилип бекиткән. Иккинчи гуруппа болса, кәшмирниң мустәқил бир дөләт болуши үчүн күрәш қилмақта".

Кәшмирдики миллий һәрикәтниң уйғур елидики һәрикәттин йәнә бир пәрилиқ тәрипи , ‏- дәйду аптур мақалисдә, ‏- кәшмирниң һиндистанниң игидарчилиқидики қисмидики хәлқ йерим әсирдин бери демократийиниң пәзиләтлиридин бәһриман болуп кәлмәктә. Һалбуки, уйғур хәлқи раһәтликтин пүтүнләй мәһрум яшимақта. Әмма кәшмирдики қаршилашқучи күчләр һиндистанниң бәхтигә иккигә бөлүнүп, бир-бириниң йилтизини қирқиватқан болса, уйғур елидики өктичиләр вә милләтчиләр һәр даим миллий мәсилидә бирликтә һәрикәт қилмақта."

Лекин дәйду н. К. Пандита " кәшмир авангарди" тор бетидә елан қилған мақалисидә, кәшмир вә уйғур елидики мустәқиллиқ һәрикити оттурисидики асаслиқ пәрқ, хитай вә һиндистан һөкүмәтлириниң бу һәрикәтләргә қаратқан сияситидә оттуриға чиқмақта.

Хитай вә һиндистан икки дөләтниң тутқан охшимиған сиясити

Хитай даирилири уйғур елидә миллий мустәқиллиқ һәрикитиниң баш көтүридиғанлиқини 1960‏-йилларниң башлирида сезишкә башлиған.

Хитайда демократийиниң мәвҗут болмиғанлиқи түпәйлидин хитай һөкүмити, һечқандақ тосалғуға учримай уйғур елиниң демографек түзүлишини өзгәртиш сиястини йолға қойған. Бу сиясәтниң нәтиҗисидә % 5 гә йәтмигән уйғур елидики хитайларниң нопуси 1980‏-йилларда % 40 гә йәткән. Гәрчә һиндистан кәшмирдә охшаш бир сиясәт йолға қоюшқа урунған болсиму , әмма һнидистандики демократик түзүм бу сиясәтниң йүргүзүлүшигә йол қоймиған.

Хитай һөкүмитиниң уйғур елидики, уйғур исламий һәрикитиниң тез алдини елишида, ‏- дәйду аптур мақалисдә ,‏- пакистан һөкүмитиниң уйғур паалийәтчилириниң уйғур елидә ашкара яки йошурун җиһад һәрикити башлишиға йол қоймиғанлиқи муһим рол ойниған. Пакистан вә хитайниң йеқин дост вә иттипақдаш икки дөләт болуши, уйғурларниң хитай һакимийитигә қарши қозғилишиға тосқунлуқ қилған.

Аптур, кәшмирдики миллий мустәқиллиқ һәрикити билән уйғур елидики миллий һәрикәт оттурисидики йәнә бир чоң охшимаслиқниң, хитай вә һиндиистан һөкүмәтлириниң миллий мустәқиллиқ паалийәтчилиригә қарита тутқан пәрқлиқ муамилиси икәнликини оттуриға қоймақта. Униң ейтишичә, хитай һөкүмити қолға елинған уйғур миллий мустәқилчилириға қарита қаттиқ сиясәт қоллинип уларни қаттиқ җазалиған болса, һиндистан һөкүмити кәшмир миллий мустәқиллиқ паалийәтчилиригә қарши юмшақ муамилә қилған.

Икки хәлқиниң миллий мустәқиллиқ һәрикити оттурисидики әң чоң пәрқ дәйду пандита " кәшмир авангарди" тор бетидә елан қилған мақалисдә, уйғур миллий мустәқиллиқ һәрикити уйғур елиниң өзидә шәкилләнгән болуп асаслиқ мәнбәси уйғур елидә. Лекин кәшмир миллий һәрикитиниң йилтизи вә асаслиқ мәнбәси кәшмирниң сиртида. (Өмәр қанат)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт