Xitay ölkiliride Uyghur obrazining xünükleshtürülishidiki asasliq seweb néme?


2007-08-17
Share

Kochidiki balilar. Mushundaq balilar ichkirige aldap, oghurlunup, élip kétiliwatidu. Photo by RFA

Uyghurlar makani yeni xitayning chégrisigha élin'ghan Uyghur aptonom rayoni gerche xitay zéminining altidin birige toghra kélidighandek zimin bolsimu bu jay, bu jaydiki xelqler , ularning medeniyiti shundaqla barliqi xitaylar üchün ajayip sirliq bolup kelgen . Qatnash rawajlan'ghan, uchur alaqe kéngeygen bügünki kündimu yenila köp sandiki xitaylar Uyghur éli hem Uyghur élini chüshenmeydu? bezi Uyghurlarning inkasigha asaslansaq shundaqla xitaydiki nurghun tor betlerge Uyghur yaki shinjang dégen sözni chékip izdeydighan bolsaq"shinjangliqlar oghri , ular zeherlik chékimlik chékidu, ular medeniyetsiz , yawayi dégendek kemsitilgen köz qarash we pikirlerni nahayiti köp uchratqili bolidu ? undaqta Uyghurlarning obrazining xunuklishishige sewep bolghan amil xitay ölkiliride jinayi yollargha mejburlan'ghan Uyghur balilirimu ? yaki bashqimu?

Bu birla renaning hékayisi emes

15 - Awghust xitaydiki nenfang merkizi sheher gézitide 14 yashliq bir Uyghur qizining shénjén shehirige aldap apirilip oghriliqqa mejburlan'ghanliqi heqqide bir xewer bérildi . Muxbirning teswirlesh uslubidinla uning Uyghurlargha nisbeten anche chongqur chüshenchide emesliki körünüp tursimu , emma yenila uning yazghan renaning hékayisidin, xitay ölkiliride Uyghur balilarning qismetlirining dawamlishiwatqanliqi ashkarlinidu.

Xewerning birinchi jümlisila u qizning sözini neqil keltürüp bashlan'ghan bolup "emdi oghriliq qilghum yoq ,öyümge qaytip apamning leghmen éytishigha yardemlishimen" dep yézilghan . Shundaqla aqsudin aldinip shénjin'gha kélip yanchuqchiliqqa mejburlan'ghan 14 yashliq renaning dep bérishiche u aqsudin kelgen bolup dadisi her qaysi ölkiler arisida qatnap yürüp kawap satidu , apisi öyde leghmen étidu. Bu yil birinchi ayda ata anisi uni shénjinda oqet qiliwatimen, manga bir bala baqquchi kérek dep kelgen bir tonushigha qoshup qoyghan. Rena bu kishi bilen shénjin'gha kelgendin kéyin uning bir aldamchi ikenliki, bala béqishqa emes yanchuqchiliq qilishqa aldinip kelgenlikini bilgen.

U shénjinda oghriliq qilip üch ay bolghanda saqchilar teripidin tutuwélin'ghan bolsimu16 yashqa toshmighanliqi üchün qoyup bérilgen, bu chaghda rena özini uning yurtluqi dewalghan bir adem teripidin saqchidin élip kétilgen. U bu kishi teripidin téximu qattiq xorluqqa uchrighan. Künige ilgiriki xojayin'gha 1000 yüen oghrilap tapshurushqa mejburlan'ghan bolsa , bu kishi uni 2000 yu'en tapshurisen dep mejburlighan, bu wezipini orundiyalmighanda qattiq til, ahanet anglighan we tayaqmu yigen.

Bu qiz yéqinda shénjinda oghriliq qiliwatqanda shénjindiki saqchixanigha yene kirgen. Bu qétim saqchilar uning öyidikiler bilen alaqiliship renani dadisining qoligha tapshurush aldida iken. Mezkur xewer gerche ziyankeshlikke uchrighan bir qoramigha yetmigen qizning sergüzeshtisi bolsimu emma bu nurghun Uyghur balilirining Uyghur a'ililirining béshigha kéliwatqan qismet.

Uyghurning hemmisi....

Xitayning nurghun sheherlirige taralghan oghriliq, yanchuqchiliq hemde zeher sétish qatarliq jinayi heriketler bilen shughulliniwatqan Uyghurlar Uyghur kelgüsi ewladlargha ziyankeshlik yetküzüp , jem'iyet amanliqini buzup, nashayan ishlar bilen özining yüzini tökkendin bashqa xitaylar arisida Uyghurlarning obrazini xunukleshtürmekte depmu qaralmaqta.

Men shénjinda bayqalghan rena heqqide yenimu köp uchurlargha érishish üchün izdesh tor betlirige Uyghur yanchuqchi bala dégen'ge oxshash sözni kirgüzginimde bir qanche yüz xitay toridin ulinish chiqti . Mezkur tor betler arisida yaxu, soxu, todow dégen'ge oxshash dangliq tor betlermu bar , bularda mexsus xitay ölkiliridiki yanchuqchiliq qiliwatqan Uyghur balilar we Uyghurlar heqqide mexsus uchur hem mulahiziler hetta shinjangliq oghrilardin agah bolunglar dégen témida mexsus söhbetxanilar échilghanliqi bayqaldi. Buningdiki xitaylarning élip barghan mulahizilirining köp sandikisini tekitlimismu anglighuchilirimizgha ayan bolsa kérek . Uchur yollighuchi hem mulahize yürgüzgüchi xitaylarning mutleq köp qismi " bu Uyghurlar hemmila yerde oghriliq qilidu , ularni körgenla yerde urup yurtigha qayturuwétish kérek" " bu Uyghurlarning hemmisi oghri, yanchuqchi, zeher chékidu , eydiz tarqitidu" dégendeklerni yazghan. Ashu körgen bir qanche oghri balilargha qarapla pütün Uyghurlar mushundaq oghri , medeniyetsiz, yawayi dep bahalar bérishken" hetta heddidin ashqanliri " bu Uyghurlarni qirip tügütüsh kérek" dégendek ghezeplirini ipadileshken.

Naheq jem'iyet, burmilan'ghan köz qarash

Bulardin xitaylarda Uyghur hem Uyghur élige qarita bir tereplime köz qarashning, kemsitishning éghirliqi ipadilinip turidu. Emma her qandaq Uyghur tor bétide xitaylarni bu yosunda kemsitish yaki haqaretlesh cheklen'gen hetta xitay dégen sözni ishlitishmu qattiq cheklen'gen buning özidinla bir barawersizlik ipadilinip turidu.

Halbuki xitay tor betliride Uyghurlar yuqirqidek éghir kemsitilgen qarashlardin bashqimu pikirlerni anda munda uchritish mumkin . Yeni sélishturma halda melum bir xitay qizning Uyghurlar heqqidiki bilogda " Uyghurlar we orun bérish" dégen témida yazghanlirini misal alsaq .U qiz mundaq bir addi weqe arqiliq xitaylarning Uyghurlarning heqiqiy obrazi heqqide oylinishi kéreklikini otturigha qoyghan, u mundaq yazidu ":bir küni dostumning öyige bardim .Dostumning ata-anisi uzun yil shinjangda turghan bolup ,nenjing kishilirining orun boshitish mesiliside parangliship qalduq .Dostumning dadisi' % 90 nenjingliq orun boshatmaydiken .Biraq shinjangda bolsa eksiche % 10 pirsentila adem orun bushatmaydu" dédi .Men heyran qaldim we derhalla men aptobusta yashan'ghanlargha orun boshitip bérimen désem , dostumning anisi bu qismen ehwal ikenlikini ,özining bir qétim aptobusta bir yashan'ghan adem aptobusqa chiqqanda héchkimning orun bushatmighanliqini ,kéyin u yashan'ghan ademning özidinmu qéri birige orun boshitip bergenlikini, eger shinjangda bolsa qérilar aptobusqa chiqsa olturghanlarning hemmisining orunliridin turup orun boshitidighanliqini, bolupmu bu jehette Uyghurlarning téximu teshebbuskar ikenlikini éytip berdi.

Bularni anglawétip bekmu heyran boldum . Biz nenjingde Uyghurlarni yanchuqchi bilen baghlap chüshinimiz .Biraq shinjangda ?"

Uyghurlarda terbiye ....

Dostumning apisining déyishiche , shinjangning köp qisim jaylirida , kishiler kechte ishik taqimaydiken . Chünki köp qisim Uyghurlar oghriliq qilmaydiken . Nenjingde oghriliq qiliwatqan Uyghur balilar bolsa aldap ekilip sétiwitilgen bolup ,Uyghurlarning balilirining yütüp kétishidek ehwal tolimu éghir iken .Shunga nurghun ata-anilar balilirini izdewétiptu . Uyghur balilirigha oghriliqni ögetken yenila ashu déngiz boyidiki bir qisim xenzular iken . Shunga gunahni balilargha quyush xata iken .Chünki islam dinida oghriliq qilsa qoli chanilidighan bolup , balilar buni bilmey ularning ögetkini buyiche qilidiken . Shunga gunahning hemmisi ashu adem bédikliride iken ........

Oylap baqsam heqiqeten shundaq . Étiqadi mustehkem dindar hergizmu dinigha asiyliq qilmaydu . Emma biz diki köp qisim kishilerning étiqadi bolmighachqa , exlaq cheklimisigimu uchrimaydu . Qanun köpinche hallarda öz küchini jari qilduralmaydu .Shunga kishilerning özini sorishigha tayinidu .

Nenjingde Uyghur baliliri oghriliq qilsa hemme adem körgenla jayda birliship edibini béridu .Chünki köp qisim kishiler ashu heqiqi Uyghur balilirining emeliyette tolimu qa'idilik ,kocha aptobuslirida bolsa chong sheher kishiliridinmu bekrek sapaliq ikenlikini bilishmeydu . Ularning ata anilirining mushu balilarni qan zar yighlap ,izlewatqanliqini téximu bilmeydu .Chünki biz bu Uyghur balilirigha nisbeten xata chüshenchide . Biz özimizning ilghar sheher esliheliridin ,medeniyitimizdin, ilghar terbiye körgenlikimzdin pexirlinip yürimiz. Biraq bizde chonglargha orun bérishtek eng eqelliy qa'idimu yoq .Dostumning ata-anisining nenjingliqlardin 'aghrinishini' anglap néme déyimishni bilelmidim ."

Nenjingliq xitay qizning semimiy bayanliridinmu xitaylarda xitay ölkiliride Uyghurlargha bolghan qarashning qaysi derijide burmilan'ghanliqini köreleymiz. Beziler buni shu aldinip oghriliqqa sélin'ghan balilardin yaki adem bédikliridin körüdu, we yaki ularning ata anisidin hem jem'iyettin körüdu, bu mesilide jümlidin Uyghurlardimu oxshimighan köz qarashlar mewjut.

Asasliq amil -xitayning siyasiti we xitay milletchiliki

Xitay ölkilirige aldinip sétilip we bashqa seweblerdin bérip oghriliqqa mejburliniwatqan Uyghur ösmür baliliri we buningdin kélip chiqiwatqan munasiwetlik mesililer heqqide mulahize yürgüzüp kéliwatqan amérikidiki Uyghur ziyaliysi, Uyghur kishilik hoqoq fondining xadimi ruqiye xanim xitay ölkiliride Uyghurlargha nisbeten peyda bolghan kemsitish köz qarashlirining menbesi heqqide köz qarashlirini otturigha qoydi. (Gülchéhre)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet