Хәлқара балилар күнидә уйғур балилириниң тәқдиригә нәзәр

Балилар гәрчә қоғдилишқа әң еһтияҗлиқ болсиму, әмма һәрхил шараитларда, тәңсиз муһитта чоң болуватқан балилар түрлүк еғир мәсилиләргә дучар болмақта. Буларниң типик мисаллиридин бири дәл уйғур балилиридур.
Мухбиримиз ирадә
2012-11-20
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур елидики намрат уйғур ата-бала.
Уйғур елидики намрат уйғур ата-бала.
RFA/Shohret Hoshur

Бүгүн бирләшкән дөләтләр тәшкилати тәрипидин бекитилгән «хәлқара балилар күни». Бирләшкән дөләтләр тәшкилати балиларниң һоқуқини капаләткә игә қилиш үчүн 1959-йили 20-ноябирда «балилар һоқуқи хитабнамиси» ни, арқидин 1989-йили 20 ноябирда «балилар һоқуқи келишими» ни мақуллиған. Бирләшкән дөләтләр тәшкилати 1990-йилидин башлап, балиларниң мәнпәитигә мунасивәтлик болған юқиридики икки келишим имзаланған 20-ноябир күнини рәсмий бир хатирә күни сүпитидә бекиткәндин бери, бу күн һәр йили хатирилинип кәлмәктә.

Хәлқарада бу икки шәртнамә йолға қоюлуп, балилар һоқуқ-мәнпәәтини қоғдаш үчүн хизмәт қилидиған б д т өсмүрләр фондиға охшаш нурғун орган-қурулушлар барлиққа кәлди. Улар шәртнамиләрдә оттуриға қоюлғандәк, балиларниң һоқуқи ирқ, милләт, дин, җинс айримиған асаста капаләткә игә болуши керәк, дегән асасий принсип астида дуня балилириниң яшаш шараитини яхшилашқа мунасивәтлик нурғун хизмәтләрни қиливатқан болсиму, әмма әпсуски, охшимиған шараитларда яшаватқан балиларниң охшимиған мәсилилири аяғлашқини йоқ. Б д т өсмүрләр фонди UNICEF юнисеф 2012-йиллиқ доклатида шәһәрлишишниң кеңийиши билән иш тепиш, яхширақ турмуш кәчүрүш үмиди билән шәһәрләргә көчүп келиватқан ата -аниларға әгишип шәһәрләргә кәп қалған балиларниң мәсилилирини баш тема қилған. Униңда ейтилишичә, шәһәрләрдики намрат районларда яшайдиған бу балилар сани барғансери көпийиватқан болуп, улар бу йеңи муһитта охшимиған йеңи-йеңи риқабәтләргә дуч кәлмәктә. Бу балилар гәрчә шәһәрләрдики қулай‏-пайдилиқ шараитларға интайин йеқин болсиму, әмма улар пакиз су ичиш, електр ишлитиш, сәһийә хизмәтлиридин пайдилинишқа охшаш әң аддий имканлардинму мәһрум һалда яшайдикән. Мәктәпкә беришниң орниға еғир әмгәкләргә селинидикән. Олтурған мәһәллилиридин мәҗбурий көчүрүлүш хәвпигә учрайдикән яки бу хил намрат мәһәллиләрдики һәддидин зиядә қистаңчилиқ, мәйнәтчиликләр сәвәбидин кесәл болидикән.

Бу балилар учраватқан мәсилиләр пәқәт юқириқилар биләнла чәклинип қалмайду. Улар йәнә озуқлуқ йетишмәслик, адәм тиҗарити, әйдиз кесәллики вә түрлүк җинайи қилмишларғиму нишан болмақта. Мана мушундақ шараитларда нормал өсүп йетилиш шараитидин мәһрум чоң болуватқан балиларниң роһий сағламлиқиму хәвп астида.

Статистикилардин қариғанда, 2050-йилиға кәлгәндә, дуня нопусиниң 70 пирсәнти шәһәрләрдә яшайдиған болуп,UNICEF бу рәқәмдин қариғанда шәһәрләрдә яшаватқан балилар мәсилисини һәл қилишниң һәл қилғуч бир мәсилә икәнликини билдүрмәктә. юнисеф башлиқи антоний лейик сөзидә, балилар учраватқан һәрбир қийинчилиққа қарап турушниң өзи бир әхлақий җинайәт, дегән.

Ундақта уйғур балилиричу? дуня балилириниң бир бөлики болған уйғур балилири қандақ мәсилиләргә йолуқуватиду? уйғур балилириму юқиридики доклатта тилға елинған түрлүк иҗтимаий мәсилиләргә охшашла йолуқмақта. Улар шундақла йәнә нурғун сиясий мәсилиләрниң бесими астида. Улар нөвәттә өз ана тилини өгиниш, миллий кимлик тәрбийиси елиш, миллий өрп-адити бойичә тәрбийилиниш пурситидин мәһрум қалдурулмақта. Сиясий, иқтисади җәһәттики еғир бесимлар түпәйлидин мәктәпләрдә яхши тәрбийилиниш имканиға еришәлмигәнниң үстигә, әрзан әмгәк күчлири сүпитидә хитай өлкилиригә сетилмақта, оғрилиққа вә хероин сетишқа мәҗбурланмақта. Кочиларда сәргәрдан болмақта.

Дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит бүгүн балилар күни мунасивити билән радиомизға баянат берип, уйғур балилириниң юқирида тилға елинған түрлүк иҗтимаий, сиясий бесимлардин сирт йәнә, хитай һөкүмитиниң террорлуққа қарши туруш нами астида уйғурларға қарши елип бериватқан зораванлиқ һәрикитиниңму асаслиқ нишани болуватқанлиқини билдүрди.

Дәрвәқә, 2011-йили 28-декабир күни йүз бәргән мокуйла вәқәсидики хитай қораллиқ қисимлириниң һуҗумида, арисида 6 яштин 17 яшқичә болған балиларни өз ичигә алған 20 дәк кишини оққа тутуп, уларниң йәттисини етип ташлап, 5 балини яридар һалда тутқун қилған иди. Уйғур балилири хитай һөкүмитиниң қанунсиз диний паалийәтләргә қарши туруш һәрикитидиму охшашла зәрбигә учраватқан болуп, буниң әң типик мисали корлида диний тәлим еливатқан 12 яшлиқ өсмүр мирзаһид аманулланиң 21-май күни корла сақчиханисиниң тутуп туруш орнидики өлүмидур. Хитай һөкүмитиниң уйғурларға зәрбә бериш фронтида қәп қалған уйғур балилири хитай һөкүмити уйғур елидә елип барған атом синиқиниң зийиниғиму әң еғир учриған. Улар, ғәйрий туғутлар, туғма кесәлликләр билән боғушмақта. Бу йил елан қилинған статистикилардин қариғанда, уйғур районида бовақларниң туғма кесәл туғулуш нисбити 5 пирсәнт болуп, балиларниң туғма йүрәк кесили, туғма нерва кесили вә кәмтүк туғулуш әһваллири интайин еғир, мана булар атом синиқиға биваситә мунасивәтлик дәп қарилиду.

Дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит әпәнди уйғур балилириниң әһвалиниң ечинишлиқ икәнликини әскәртип, хәлқара җамаәтни дуня балилар күни мунасивити билән йәнә бир қетим уйғур балилириниң мәсилисигә җиддий қарашқа чақирди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт