Хәлқаралиқ қурултайда қараханийлар һәққидики тема

Сәуди әрәбистанниң мәккә мукәррәмә шәһирини мәркәз қилған "ислам дуня иттипақи" тәшкилатиниң тәтқиқат вә қурултай ишлири бөлүминиң мудири устаз рәһмәтулла анайәтулла түркистаниниң риасәтчиликидә " оттура асия мусулманлири вә уларниң дуня мәдәнийитигә қошқан төһпилири" намлиқ китаб нәшир қилинди.
Мухбиримиз өмәрҗан тохти
2009-04-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Китабниң тонуштурулуши

Бу китаб 400 бәттин тәркиб тапқан чоң һәҗимлик китаб. 2006 - Йили 9 - айниң 5 - күнидин 7 - күнигичә "дуня ислам иттипақи" тәшкилатиниң тәшкиллиши билән қирғизистанниң пайтәхти бишкек шәһиридә хәлқара лиқ қурултай өткүзүлгән болуп, қурултайға қазақистан, қирғизистан, өзбекистан, түркмәнистан, таҗикистан, әзәрбәйҗан, татаристан, монғолийә, русийә вә уйғур аптоном районидин, шундақла хитайдин вәкилләр қатнашқан. Бу китаб дуняниң һәр қайси җайлиридин келип, мәзкур қурултайға иштирак қилған алим - өлималарниң вә мутәпәккурларниң тәйярлиған илми мақалилирини өз ичигә алған.

Китабниң мәзмуни

Китабта ислам дининиң оттура асияда тарқилиши, әдәбият, тибабәт, пәлсәпә, җуғрапийә, математика, тәпсир, һәдис, фиқһи вә башқа һәр қайси илим түрлиридә ислам дунясиғила әмәс, бәлки пүтүн дуняға даңқи чиққан түркистан өлималиридин имам бухари, имам муслим, фарабий, ибни сина, харәзми, сәрәхсий, әбу ләйс сәмәрқәндий, нәсәфий, имам тирмизи,зәмәхшәрий вә башқиларниң әмгәклири тәпсили тонуштурулған, маварауннәһр алимлириниң илим вә һазарәттики унтулмас төһпилири баян қилинған, йәнә бүгүнки оттура асия җумһурийәтлири тонуштурулған. Шундақла қирғиз хәлқиниң мәшһур язғучиси чингиз айтматовниң тәсвиридики қирғизистан қишлақлириниң диний саһәдики әһвали вә ислам дунясиниң мәҗбурийәтлири тонуштурулған. Китабниң ахирқи бөлүмидә уйғурларниң оттора асияда һөкүмранлиқ қилған қараханийлар ханлиқини вә шу заманларда өткән мәшһур алимлардин мәһмуд қәшқири билән йүсүп хас һаҗип вә уларниң әсәрлирини тонуштурған.

Қарахийлар ханлиқи вә шу дәврләрдики мәшһур уйғур алимлири

Китабниң бу бөлүмидики " түркистандики қараханийлар .. Унтулған тарих вә қепқалған һазарәт" дегән илми мақалини қирғизистанниң бишкек шәһиридики мәһмуд қәшқири иниститутиниң "шәрқ тәтқиқати" бөлүминиң устази вә мәшһур тәтқиқатчи доктор зияд муһәммәд һәваш дегән киши тәйярлиған. Бу мақалиниң һәҗми 12 бәт әтрапида болуп, уйғур елигә ислам дининиң кириши, сутуқ буғрахан вә униң әмгәклири, қараханийлар ханлиқиниң оттура асиядики кеңиши, улуғ алим мәһмуд қәшқириниң" түрки тиллар дивани" намлиқ шанлиқ әсири билән 11 - әсирниң улуғ данишмини, пәйласуп алим йүсүп хас һаҗибниң" қутадғу билик" намлиқ әсири наһайити ениқ вә тәпсили тонуштурулған.

"Қутадғу билик" қисқичә һәққидә баян

Доктор зияд муһәммәд һәваш"қутадғу билик"ни мундақ дәп тонуштурған:""қутадғу билик" 6645 бейттин түзүлгән әсәр болуп, улуғ алим йүсүп хас һаҗип дөләт башлиқиға вә омум хәлққә адаләтни бәрпа қилиш вә һәр ишта һәққаний болуш һәққидә нәсиһәтләрни қилған. "Қутадғу билик" ислам әдәбияти тарихида наһайити катта бир мирастур. У илмий, тәрбийви, әхлақий вә сиясий әсәр һесаблиниду. Чүнки униңда қараханийлар дөлитиниң тәшкилий аппарати, иҗтимаи вә мәдәний сәвийиси, шундақла униңдин лгирики түрк дөләтлири һәққидә сөзләнгән".

"Түрки тиллар дивани" һәққидә қисқичә баян

Доктор зияд муһәммәд һәваш "түрки тиллар дивани"ни тоштуруп мундақ дегән: " улуғ алим мәһмуд қәшқириниң " түркий тиллар дивани" намлиқ әсири түрк вә ислам мәдәнийитини муҗәссәм қилған надир әсәр болуп, түркий хәлқләрниң иҗтимаий адәтлири вә өзгичиликлирини баян қилған. Мәһмуд қәшқири бизни қараханийлар дәвридики түркистанниң чегириси вә шәһәрлири һәққидә мәлуматқа игә қилиду. У хусусән уйғурларниң шәһәрлирини наһайити яхши билидиған алим алим иди. Китабида ишарәт қилишичә, униң тарих һәққидә язған бир китаби барлиқи ениқ. Әмма у китаб йоқилип кәткән, һазирғичә тепилғини йоқ."

Қараханийларниң бинакарлиқ сәнити

Мақалида йәнә қараханийлар бинакарлиқ сәнитигә алаһидә орун берилгән. Мақалида мундақ дейилгән:" түрки хәлқләр исламни қобул қилиштин бурун омумән чарвичилиқ вә көчмән һаятида яшайтти. Шуңа уларда муқимлишиш болмиғанлиқтин, алаһидә тилға алғудәк чоң имарәтләр барлиққа кәлмигән, пәқәт улар мусулман болғандин кейин, уларниң әһвали бирдинла өзгәрди, өзлириниң дини вә иқтисади еһтияҗлирини қамдаш үчүн мечит, мәдрисә, мәктәб, идарә, қәсир қатарлиқларни наһайити тизлик билән барлиққа кәлтүрүп, дуня бинакарлиқ мәдәнийитиниң алдиға утуп кәтти. Қараханийлар заманидин қалған асарә - әтиқләр уларниң мәдәнийәт вә һазарәт үлгилири икәнликигә җанлиқ шаһид болған һалда һазирму давам қилмақта. Мәсилән: қараханийлардин илгири хурасанда ислам һакимийити йүргүзгән саманийлар дәвридә, мечитләрниң мунарилири тахтайлардин ясилатти. Тахтайлардин ясалған бу мунарилар тизла от апити вә башқа сәвәбләр билән бузулушқа йүз тутатти. Әмма қараханийлар мечитләрниң мунарилирини вә қәсирләрни кирпиш билән һактин ясап чиққанлиқтин, бу мунариләр та һазирғичә бузулмиған вә қараханийлар бинакарлиқ мәдәнийитиниң символи болған һалда давам қилмақта. Қирғизистанниң җәнубидики вә баласағундики 11 - әсирләргә аит мунариләр, бухара вә сәмәрқәнд шәһәрлиридики тарихий мунариләрниң һәммиси қараханийларниң бинакарлиқ мәдәнийитидә нәқәдәр тәрәққий қилғанлиқини көрситип турмақта." 


Толуқ бәт