Xelq'araliq qurultayda qaraxaniylar heqqidiki téma

Se'udi erebistanning mekke mukerreme shehirini merkez qilghan "islam dunya ittipaqi" teshkilatining tetqiqat we qurultay ishliri bölümining mudiri ustaz rehmetulla anayetulla türkistanining ri'asetchilikide " ottura asiya musulmanliri we ularning dunya medeniyitige qoshqan töhpiliri" namliq kitab neshir qilindi.
Muxbirimiz ömerjan toxti
2009-04-13
Élxet
Pikir
Share
Print

Kitabning tonushturulushi

Bu kitab 400 bettin terkib tapqan chong hejimlik kitab. 2006 - Yili 9 - ayning 5 - künidin 7 - künigiche "dunya islam ittipaqi" teshkilatining teshkillishi bilen qirghizistanning paytexti bishkék shehiride xelq'ara liq qurultay ötküzülgen bolup, qurultaygha qazaqistan, qirghizistan, özbékistan, türkmenistan, tajikistan, ezerbeyjan, tataristan, mon'gholiye, rusiye we Uyghur aptonom rayonidin, shundaqla xitaydin wekiller qatnashqan. Bu kitab dunyaning her qaysi jayliridin kélip, mezkur qurultaygha ishtirak qilghan alim - ölimalarning we mutepekkurlarning teyyarlighan ilmi maqalilirini öz ichige alghan.

Kitabning mezmuni

Kitabta islam dinining ottura asiyada tarqilishi, edebiyat, tibabet, pelsepe, jughrapiye, matématika, tepsir, hedis, fiqhi we bashqa her qaysi ilim türliride islam dunyasighila emes, belki pütün dunyagha dangqi chiqqan türkistan ölimaliridin imam buxari, imam muslim, farabiy, ibni sina, xarezmi, serexsiy, ebu leys semerqendiy, nesefiy, imam tirmizi,zemexsheriy we bashqilarning emgekliri tepsili tonushturulghan, mawara'unnehr alimlirining ilim we hazarettiki untulmas töhpiliri bayan qilin'ghan, yene bügünki ottura asiya jumhuriyetliri tonushturulghan. Shundaqla qirghiz xelqining meshhur yazghuchisi chin'giz aytmatowning teswiridiki qirghizistan qishlaqlirining diniy sahediki ehwali we islam dunyasining mejburiyetliri tonushturulghan. Kitabning axirqi bölümide Uyghurlarning ottora asiyada hökümranliq qilghan qaraxaniylar xanliqini we shu zamanlarda ötken meshhur alimlardin mehmud qeshqiri bilen yüsüp xas hajip we ularning eserlirini tonushturghan.

Qaraxiylar xanliqi we shu dewrlerdiki meshhur Uyghur alimliri

Kitabning bu bölümidiki " türkistandiki qaraxaniylar .. Untulghan tarix we qépqalghan hazaret" dégen ilmi maqalini qirghizistanning bishkék shehiridiki mehmud qeshqiri inistitutining "sherq tetqiqati" bölümining ustazi we meshhur tetqiqatchi doktor ziyad muhemmed hewash dégen kishi teyyarlighan. Bu maqalining hejmi 12 bet etrapida bolup, Uyghur élige islam dinining kirishi, sutuq bughraxan we uning emgekliri, qaraxaniylar xanliqining ottura asiyadiki kéngishi, ulugh alim mehmud qeshqirining" türki tillar diwani" namliq shanliq esiri bilen 11 - esirning ulugh danishmini, peylasup alim yüsüp xas hajibning" qutadghu bilik" namliq esiri nahayiti éniq we tepsili tonushturulghan.

"Qutadghu bilik" qisqiche heqqide bayan

Doktor ziyad muhemmed hewash"qutadghu bilik"ni mundaq dep tonushturghan:""qutadghu bilik" 6645 béyttin tüzülgen eser bolup, ulugh alim yüsüp xas hajip dölet bashliqigha we omum xelqqe adaletni berpa qilish we her ishta heqqaniy bolush heqqide nesihetlerni qilghan. "Qutadghu bilik" islam edebiyati tarixida nahayiti katta bir mirastur. U ilmiy, terbiywi, exlaqiy we siyasiy eser hésablinidu. Chünki uningda qaraxaniylar dölitining teshkiliy apparati, ijtima'i we medeniy sewiyisi, shundaqla uningdin lgiriki türk döletliri heqqide sözlen'gen".

"Türki tillar diwani" heqqide qisqiche bayan

Doktor ziyad muhemmed hewash "türki tillar diwani"ni toshturup mundaq dégen: " ulugh alim mehmud qeshqirining " türkiy tillar diwani" namliq esiri türk we islam medeniyitini mujessem qilghan nadir eser bolup, türkiy xelqlerning ijtima'iy adetliri we özgichiliklirini bayan qilghan. Mehmud qeshqiri bizni qaraxaniylar dewridiki türkistanning chégirisi we sheherliri heqqide melumatqa ige qilidu. U xususen Uyghurlarning sheherlirini nahayiti yaxshi bilidighan alim alim idi. Kitabida isharet qilishiche, uning tarix heqqide yazghan bir kitabi barliqi éniq. Emma u kitab yoqilip ketken, hazirghiche tépilghini yoq."

Qaraxaniylarning binakarliq sen'iti

Maqalida yene qaraxaniylar binakarliq sen'itige alahide orun bérilgen. Maqalida mundaq déyilgen:" türki xelqler islamni qobul qilishtin burun omumen charwichiliq we köchmen hayatida yashaytti. Shunga ularda muqimlishish bolmighanliqtin, alahide tilgha alghudek chong imaretler barliqqa kelmigen, peqet ular musulman bolghandin kéyin, ularning ehwali birdinla özgerdi, özlirining dini we iqtisadi éhtiyajlirini qamdash üchün méchit, medrise, mekteb, idare, qesir qatarliqlarni nahayiti tizlik bilen barliqqa keltürüp, dunya binakarliq medeniyitining aldigha utup ketti. Qaraxaniylar zamanidin qalghan asare - etiqler ularning medeniyet we hazaret ülgiliri ikenlikige janliq shahid bolghan halda hazirmu dawam qilmaqta. Mesilen: qaraxaniylardin ilgiri xurasanda islam hakimiyiti yürgüzgen samaniylar dewride, méchitlerning munariliri taxtaylardin yasilatti. Taxtaylardin yasalghan bu munarilar tizla ot apiti we bashqa sewebler bilen buzulushqa yüz tutatti. Emma qaraxaniylar méchitlerning munarilirini we qesirlerni kirpish bilen haktin yasap chiqqanliqtin, bu munariler ta hazirghiche buzulmighan we qaraxaniylar binakarliq medeniyitining simwoli bolghan halda dawam qilmaqta. Qirghizistanning jenubidiki we balasaghundiki 11 - esirlerge a'it munariler, buxara we semerqend sheherliridiki tarixiy munarilerning hemmisi qaraxaniylarning binakarliq medeniyitide neqeder tereqqiy qilghanliqini körsitip turmaqta." 


Toluq bet