Тибәт язғучиси воесер: 'тибәт вә уйғурларниң тил мәдәнийити вәйран болмақта'

Тибәт аял язғучиси воесер өзиниң йеңи китаби "торботтики бирнәччә йил" да, нуқтилиқ һалда тибәт һәм уйғур мәдәнийитиниң хитай коммунист партийиси һакимийәт йүргүзгән бу 60 йилдин буян вәйранчилиққа учраш әһвали һәққидә тохталған.
Мухбиримиз меһрибан
2010-11-12
Share
chingxeyde-qingheyde-tibetler-qosh-til-namayishi-305 Сүрәт, 19 - өктәбир күни хитайниң чиңхәй өлкиси ребкоң наһийисидики миңлиған тибәт оқуғучилириниң "қош тиллиқ маарип"қа қарши намайишидин бир көрүнүш.
Сүрәтни ребкоң наһийисидики амма әвәткән.

Воесер тибәт мәдәнийитини қоғдаш тәшәббус қилинған язмилири билән тибәтләр арисидила әмәс, бәлки хәлқарадиму тонулған язғучи.

Язғучи воесер китабиниң "йүрәкниң беғиши" намлиқ кириш сөз қисмида, өзиниң тибәт һәм уйғур аптоном районидин игилигән әһвалларға асасән, охшимиған мәдәнийәт алаһидиликигә игә бу икки хәлқниң тил - йезиқ, өрүп - адәт мәдәнийитидә йүз бәргән паҗиәлик қисмәтләр һәққидә тохталған.

Воесер өзиниң язмилири сәвәблик өзиниң шәхси блогиниң көп қетим хитай даирилири тәрипидин тақиветилгәнликини баян қилип мундақ язиду: "мән өз язмилиримда һәр вақит хитай һөкүмити үчүн сәзгүр болған мәсилиләр һәққидә тохталғиним үчүн, мениң тор бетим көп қетим тақалди. Мәсилән: мәдәнийәт зор инқилаби дәвридә тибәттә йүз бәргән вәқәләрни язғиним һәм бу язмилиримға дадам әйни йиллири тартивалған тибәт бутханилириниң вәйран қилинған һалити тәсвирләнгән сүрәтләрни кириштүрүп, тор бетимдә елан қилғиним үчүн, улар мениң тор бетимни йерим йил тақап қоюшти."

Воесер өз язмисида йәнә хитай коммунист һөкүмитиниң һакимийәт йүргүзгән тарихида, уйғур, тибәт, моңғул қатарлиқ милләтләрниң бешиға кәлгән күлпәтләр һәм бу милләтләрниң ана тили, йезиқи, мәдәнийити қатарлиқларниң бузғунчилиққа учриши һәққидә тохтилип хитай һөкүмитини әйибләйду.

"Әҗәба бизниң тинч йосунда мәҗбури өзгәртилгән йезиқимиз, тилимиз һәққидики тарих вә бешимиздин кәчүргән аччиқ қисмәтләрни йезишқа һәққимиз йоқму? мән хотәнниң нийә наһийисигә саяһәт үчүн барған чеғимда, бу наһийиниң мәркизигә тикләнгән хатирә мунарни көргән идим. Қизил сирда сирланған бу мунарниң чоққисида қизил байрақлар билән оралған мавзедоңниң һәйкили турупту, мунарниң оттурисиға хитай йезиқи һәм мән билмәйдиған латин йезиқи билән ' йетәкчи идийимизниң асаси марксизм идийиси, бизгә йетәкчилик қилғучи ядро күч җуңго коммунист партийиси' дәп йезилипту. Мунар астиға болса мунариниң 1968 - йили бина қилинғанлиқи әскәртилипту. Қариғанда мәдәнийәт инқилабиниң боран - чапқунлири пүтүн хитайға туташқан икән, мән бу мунардики язмидин мәдәнийәт зор инқилаби мәзгилидики қизил террорлуқ һәммә йәрни қаплиған мәнзирини йәнә бир қетим көргәндәк болдум."

Воесер баянини давамлаштуруп, 1968 - йили тибәтниң лхаса шәһиридә йүз бәргән "қизил террорлуқ" вә уйғур, моңғул, қазақ қатарлиқ милләтләрниң йезиқи мәҗбури һалда ислаһ қилинғини үчүн, бу милләтләр мәдәнийитидә йүз бәргән паҗиәләрни мундақ баян қилиду: "мениң игилишимчә, 1968 - йили икки гуруһ оттурисидики әләм күриши әң юқири пәллигә йәткән икән. Бу дәврдә хитайлар билән тибәтләр тарихтики әң иттипақ һаләттә яшиған болуп, бу йилларда кишиләр оттурисидики йеқинлиқни бәлгиләштә, милләт айримилиқи әмәс бәлки синип айримилиқи өлчәм қилинған икән. Әмма, уйғурлар билән хитайлар арисидики мунасивәт бу йилларда қандақ болди, буни таза биләлмидим. Әмма мениң әң яхши билидиғиним шу болдики мунарға йезилған бу йезиқ уйғур йеңи йезиқи дәп атилидикән. 1960 Йилдин башлап уйғурларға мәҗбури теңилған бу йезиқ, уйғурлар тәрипидин задила қобул қилинмиғини үчүн, 1982 - йили әмәлдин қалдурулуп; әслидики әрәб елипбәси асасида ишлинип келиватқан уйғур йезиқи әслигә кәлтүрүлгән икән. Әмму хитай һөкүмити уйғурларға мәҗбури таңған бу йезиқ сәвәбидин 20 йил бу хил йеңичә йезиқта тәрбийиләнгән бир әвлад уйғурлар бир кечидила саватсизлар қошуниға қетилған. Әйни чағда уйғурлардин башқа қазақлар, моңғуллар ишлитип кәлгән йеңи йезиқму охшаш қисмәткә йолуқти. Аталмиш мутәхәссисләрму буниң 50 йилдин буянқи хитайниң тил - йезиқ сияситидә өткүзгән хаталиқлириниң әң җанлиқ испати икәнликини етирап қилишқа мәҗбур әлвәттә!"

Аптор йәнә, әйни чағда хитай һөкүмитиниң тибәт йезиқиниму ислаһ қилишқа мәҗбурлиғанлиқи һәм әнәниви хитай йезиқини ислаһ қилип; күлкилик һаләткә кәлтүрүп қойғанлиқини баян қилиду. Аптор әйни чағда хитай һөкүмитиниң немә үчүн йезиқ ислаһати елип барғанлиқиниң сәвәби һәққидә хитай һөкүмитиниң изаһатлирини мәсхирә қилип мундақ язиду: "улар тибәт йезиқини латин йезиқиға айландурушқа амалсиз қалди, әмма бизниң грамматикимизни аддийлаштуруп, тибәт йезиқида ишлинидиған ярдәмчи сөзләрни аддийлаштуруп бирла ярдәмчи сөз арқилиқ көп хил мәниләрни ипадилимәкчи болушти. Нәтиҗидә әйни чағда бу хил грамматика қанунийити бойичә тәрҗимә қилинған мавзидоң талланма әсәрлириниң мәзмуни пүтүнләй өзгирип, күлкилик бир нәрсигә айлинип қалди. Мән әң ахирқи қетим өзгәртилип аддийлаштурулған хитай йезиқи лайиһисини көргән идим, бу йезиқ аддийлаштурулуп шу дәриҗигә йәткәнки һәтта тибәт миллитиниң исмини билдүридиған 'заң' хети аддийлаштурулуп; үстидә пәқәт чөпни ипадиләйдиған сүпәт билән астида 'юқири' мәнисини билдүридиған 'шаң' хетила қапту. Улар техи буни изаһлап 'бу хил йезиқ ислаһати қәд көтүргән тибәт янчилири һәм хитай миллитидин болған кәмбәғәл деһқан ишчилар синипи үчүн қулайлиқ өгиниш пурсити яритип бәргәнлик, ақсөңәкләр һәм әзгүчи синиплар қолидин йезиқ ишлитиш һоқуқини тартивалғанлиқ, тибәт тилидики пәқәт лхаса ақсөңәклирила қоллинидиған тәкәллуп сөзлирини чиқиривәткәндила әмгәкчи хәлқ тибәт ақсөңәклиригә қул болуш қисмитидин қутулиду.' Дәп йезипту."

Веосер кириш сөз қисминиң ахиридики баянларда, хитай һөкүмити һазир уйғурлар һәм тибәтләр үстидин елип бериватқан "қош тиллиқ маарип ислаһати" намидики "миллий маарипни хитайчилаштуруш" сияситини тәнқидлигән.

"Әҗәба тибәт миллити өзиниң әнәниви тил мәдәнийитидики гүзәлликни нәписликни йоқатқандила андин қәд көтүрәләмдикән? гәрчә бу хил тинчлиқ ичидики тибәт йезиқ мәдәнийитини ислаһ қилиш шамили өтүп кәткән болсиму, әмма бу дәвр тибәт мәдәнийити үчүн әң зор йоқитиш болди. Әмма, һазир җуңго һөкүмити йәниму юқири амал - чариләрни ойлап чиқип, хитай болмиған тибәт, уйғур қатарлиқ милләтләрни өз ана тили һәм йезиқидин йирақлаштурмақчи болуватиду! улар һазир биз ичишни рәт қилған шарабни' ичишни халисаңму ичисән, халимисаңму ичисән!' дәп бизни мәҗбурлаватиду."

Аптор воесер өз китаби"торботтики бирнәччә йил" ниң кириш сөз қисмини мундақ җүмлиләр билән ахирлаштуриду.

"Тил вә йезиқ бир милләтниң җени, хитай һөкүмити башқа милләтләрниң тилини йезиқини һөрмәт қилиши керәк иди. Әмма, улар хәнҗәрни йүрәкниң беғишиға санҗимақта. Мән өзүмниң уйғур вә моңғул достлиримдин өз йезиқлириниң мәҗбури өзгәртилгәндин кейинки паҗиәләрни аңлидим. Тибәт тили грамматикисиниң бузғунчилиққа учрап, хитай тилиға йеқинлаштурулуш җәрянини өз бешимдин өткүздүм. Һазир әйни йиллири грамматикимиз өзгәртилип, хитай тилиға йеқинлаштурулған тибәт тилимиз һәққидә хәлқ арисида аччиқ юмурлар, мәсхирә - ләтипиләр еқип йүрүпту. Әҗәба бу һөкүмәт әмди бизниң өз ана тилимизни йоқ қилишқа урунса буниң ақивити қандақ болар?!"

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт