Tibet yazghuchisi wo'ésér: 'tibet we Uyghurlarning til medeniyiti weyran bolmaqta'

Tibet ayal yazghuchisi wo'ésér özining yéngi kitabi "torbottiki birnechche yil" da, nuqtiliq halda tibet hem Uyghur medeniyitining xitay kommunist partiyisi hakimiyet yürgüzgen bu 60 yildin buyan weyranchiliqqa uchrash ehwali heqqide toxtalghan.
Muxbirimiz méhriban
2010-11-12
Share
chingxeyde-qingheyde-tibetler-qosh-til-namayishi-305 Süret, 19 - öktebir küni xitayning chingxey ölkisi rébkong nahiyisidiki minglighan tibet oqughuchilirining "qosh tilliq maarip"qa qarshi namayishidin bir körünüsh.
Süretni rébkong nahiyisidiki amma ewetken.

Wo'ésér tibet medeniyitini qoghdash teshebbus qilin'ghan yazmiliri bilen tibetler arisidila emes, belki xelq'aradimu tonulghan yazghuchi.

Yazghuchi wo'ésér kitabining "yürekning béghishi" namliq kirish söz qismida, özining tibet hem Uyghur aptonom rayonidin igiligen ehwallargha asasen, oxshimighan medeniyet alahidilikige ige bu ikki xelqning til - yéziq, örüp - adet medeniyitide yüz bergen paji'elik qismetler heqqide toxtalghan.

Wo'ésér özining yazmiliri seweblik özining shexsi blogining köp qétim xitay da'iriliri teripidin taqiwétilgenlikini bayan qilip mundaq yazidu: "men öz yazmilirimda her waqit xitay hökümiti üchün sezgür bolghan mesililer heqqide toxtalghinim üchün, méning tor bétim köp qétim taqaldi. Mesilen: medeniyet zor inqilabi dewride tibette yüz bergen weqelerni yazghinim hem bu yazmilirimgha dadam eyni yilliri tartiwalghan tibet butxanilirining weyran qilin'ghan haliti teswirlen'gen süretlerni kirishtürüp, tor bétimde élan qilghinim üchün, ular méning tor bétimni yérim yil taqap qoyushti."

Wo'ésér öz yazmisida yene xitay kommunist hökümitining hakimiyet yürgüzgen tarixida, Uyghur, tibet, mongghul qatarliq milletlerning béshigha kelgen külpetler hem bu milletlerning ana tili, yéziqi, medeniyiti qatarliqlarning buzghunchiliqqa uchrishi heqqide toxtilip xitay hökümitini eyibleydu.

"Ejeba bizning tinch yosunda mejburi özgertilgen yéziqimiz, tilimiz heqqidiki tarix we béshimizdin kechürgen achchiq qismetlerni yézishqa heqqimiz yoqmu? men xotenning niye nahiyisige sayahet üchün barghan chéghimda, bu nahiyining merkizige tiklen'gen xatire munarni körgen idim. Qizil sirda sirlan'ghan bu munarning choqqisida qizil bayraqlar bilen oralghan mawzédongning heykili turuptu, munarning otturisigha xitay yéziqi hem men bilmeydighan latin yéziqi bilen ' yétekchi idiyimizning asasi marksizm idiyisi, bizge yétekchilik qilghuchi yadro küch junggo kommunist partiyisi' dep yéziliptu. Munar astigha bolsa munarining 1968 - yili bina qilin'ghanliqi eskertiliptu. Qarighanda medeniyet inqilabining boran - chapqunliri pütün xitaygha tutashqan iken, men bu munardiki yazmidin medeniyet zor inqilabi mezgilidiki qizil térrorluq hemme yerni qaplighan menzirini yene bir qétim körgendek boldum."

Wo'ésér bayanini dawamlashturup, 1968 - yili tibetning lxasa shehiride yüz bergen "qizil térrorluq" we Uyghur, mongghul, qazaq qatarliq milletlerning yéziqi mejburi halda islah qilin'ghini üchün, bu milletler medeniyitide yüz bergen paji'elerni mundaq bayan qilidu: "méning igilishimche, 1968 - yili ikki guruh otturisidiki elem kürishi eng yuqiri pellige yetken iken. Bu dewrde xitaylar bilen tibetler tarixtiki eng ittipaq halette yashighan bolup, bu yillarda kishiler otturisidiki yéqinliqni belgileshte, millet ayrimiliqi emes belki sinip ayrimiliqi ölchem qilin'ghan iken. Emma, Uyghurlar bilen xitaylar arisidiki munasiwet bu yillarda qandaq boldi, buni taza bilelmidim. Emma méning eng yaxshi bilidighinim shu boldiki munargha yézilghan bu yéziq Uyghur yéngi yéziqi dep atilidiken. 1960 Yildin bashlap Uyghurlargha mejburi téngilghan bu yéziq, Uyghurlar teripidin zadila qobul qilinmighini üchün, 1982 - yili emeldin qaldurulup؛ eslidiki ereb élipbesi asasida ishlinip kéliwatqan Uyghur yéziqi eslige keltürülgen iken. Emmu xitay hökümiti Uyghurlargha mejburi tangghan bu yéziq sewebidin 20 yil bu xil yéngiche yéziqta terbiyilen'gen bir ewlad Uyghurlar bir kéchidila sawatsizlar qoshunigha qétilghan. Eyni chaghda Uyghurlardin bashqa qazaqlar, mongghullar ishlitip kelgen yéngi yéziqmu oxshash qismetke yoluqti. Atalmish mutexessislermu buning 50 yildin buyanqi xitayning til - yéziq siyasitide ötküzgen xataliqlirining eng janliq ispati ikenlikini étirap qilishqa mejbur elwette!"

Aptor yene, eyni chaghda xitay hökümitining tibet yéziqinimu islah qilishqa mejburlighanliqi hem en'eniwi xitay yéziqini islah qilip؛ külkilik haletke keltürüp qoyghanliqini bayan qilidu. Aptor eyni chaghda xitay hökümitining néme üchün yéziq islahati élip barghanliqining sewebi heqqide xitay hökümitining izahatlirini mesxire qilip mundaq yazidu: "ular tibet yéziqini latin yéziqigha aylandurushqa amalsiz qaldi, emma bizning grammatikimizni addiylashturup, tibet yéziqida ishlinidighan yardemchi sözlerni addiylashturup birla yardemchi söz arqiliq köp xil menilerni ipadilimekchi bolushti. Netijide eyni chaghda bu xil grammatika qanuniyiti boyiche terjime qilin'ghan mawzidong tallanma eserlirining mezmuni pütünley özgirip, külkilik bir nersige aylinip qaldi. Men eng axirqi qétim özgertilip addiylashturulghan xitay yéziqi layihisini körgen idim, bu yéziq addiylashturulup shu derijige yetkenki hetta tibet millitining ismini bildüridighan 'zang' xéti addiylashturulup؛ üstide peqet chöpni ipadileydighan süpet bilen astida 'yuqiri' menisini bildüridighan 'shang' xétila qaptu. Ular téxi buni izahlap 'bu xil yéziq islahati qed kötürgen tibet yanchiliri hem xitay millitidin bolghan kembeghel déhqan ishchilar sinipi üchün qulayliq öginish pursiti yaritip bergenlik, aqsöngekler hem ezgüchi siniplar qolidin yéziq ishlitish hoquqini tartiwalghanliq, tibet tilidiki peqet lxasa aqsöngeklirila qollinidighan tekellup sözlirini chiqiriwetkendila emgekchi xelq tibet aqsöngeklirige qul bolush qismitidin qutulidu.' Dep yéziptu."

Wé'osér kirish söz qismining axiridiki bayanlarda, xitay hökümiti hazir Uyghurlar hem tibetler üstidin élip bériwatqan "qosh tilliq ma'arip islahati" namidiki "milliy ma'aripni xitaychilashturush" siyasitini tenqidligen.

"Ejeba tibet milliti özining en'eniwi til medeniyitidiki güzellikni nepislikni yoqatqandila andin qed kötürelemdiken? gerche bu xil tinchliq ichidiki tibet yéziq medeniyitini islah qilish shamili ötüp ketken bolsimu, emma bu dewr tibet medeniyiti üchün eng zor yoqitish boldi. Emma, hazir junggo hökümiti yenimu yuqiri amal - charilerni oylap chiqip, xitay bolmighan tibet, Uyghur qatarliq milletlerni öz ana tili hem yéziqidin yiraqlashturmaqchi boluwatidu! ular hazir biz ichishni ret qilghan sharabni' ichishni xalisangmu ichisen, xalimisangmu ichisen!' dep bizni mejburlawatidu."

Aptor wo'ésér öz kitabi"torbottiki birnechche yil" ning kirish söz qismini mundaq jümliler bilen axirlashturidu.

"Til we yéziq bir milletning jéni, xitay hökümiti bashqa milletlerning tilini yéziqini hörmet qilishi kérek idi. Emma, ular xenjerni yürekning béghishigha sanjimaqta. Men özümning Uyghur we mongghul dostlirimdin öz yéziqlirining mejburi özgertilgendin kéyinki paji'elerni anglidim. Tibet tili grammatikisining buzghunchiliqqa uchrap, xitay tiligha yéqinlashturulush jeryanini öz béshimdin ötküzdüm. Hazir eyni yilliri grammatikimiz özgertilip, xitay tiligha yéqinlashturulghan tibet tilimiz heqqide xelq arisida achchiq yumurlar, mesxire - letipiler éqip yürüptu. Ejeba bu hökümet emdi bizning öz ana tilimizni yoq qilishqa urunsa buning aqiwiti qandaq bolar?!"

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet