" Уйғур зиялилириниң алдида 6 чоң тосақ бар"


2007.12.26

Хитай тор учурлири йеқинқи айлардин бери, хитай җәмийитиниң илим-пәнгә йүзлиниш вәзийити билән илим-пән саһәсидики чириклик һадисиси һәққидә мулаһизиләр елип бармақта. Мулаһизичиләрниң қаришичә, хитай җәмийитиниң илимгә болған етибари, интилиши вә издиниши 80 ‏- йилларниң алдидикигә селиштурғанда бурулуш характерлик өзгириш бар болуп бу иҗабий тәрәп; әмма илим саһәсидә йүз бериватқан чириклик хитай җәмийитини омумийүзлүк қаплиған бир мәсилә. Буниң асаслиқ ипадилири сахта унван елиш вә илим -пән нәтиҗилирини оғурлаш, тәқлид қилиш вә көчүрүштур.

Хитайниң фудән университети, бу йил 14 ‏- декабир күни уқтуруш чиқирип, илмий мақалә оғурлиған вә тәқлид қилған 3 кишини җазалиғанлиқини елан қилған. Бу мәктәпниң профессори шен диңли бу һәқтә мухбирларниң соалиға җавап бәргәндә, " фудән университети бу мәсилидә җасарәтлик бир қәдәм басти, пүтүн дуня бу қәдәмни алқишлиши керәк" дейиш арқилиқ,хитайда илим саһәсидики чирикликниң еғирлиқ дәриҗисини ашкарилиған. Әмма мәсилигә четишлиқ кишиләрниң кимлики, оғурлиған илмий мақалиниң темиси һәққидә тохталмиған.

Мавзедоң: " сүний һәмраһ көккә чиққан күни қизил байрақ йәргә чүшиду"

Хитай һөкүмити һелиһәм изида меңип келиватқанлиқини тәкитлигән мавзедоң, " инсан қанчә билимлик болғансери шунчә әксийәтчилишиду" дәп көрсәткән. Зиялиларни әксийәтчи инсанлар қатарида 9 ‏- орунға қоюп, "сесиқ зиялийлар" дәп атиған мавзедоң: "сүний һәмраһ көккә чиққан күни қизил байрақ йәргә чүшүду" дәп әскәрткән. Хуҗинтав 17 ‏- қурултай доклатида илмий тәрәққият нәзәрийисини оттуриға қойди вә сияси бийородики 7 кишидин иккиси доктурлуқ унваниға игә.

Мавзедоң дәври билән хуҗинтав дәври арисида зиялиларниң орни һәққидики пәрққә юқириқиларни мисал қилип көрсәткән бәзи мулаһизичиләр, оттуридики пәрқни хитай җәмийитиниң илим-пән қаришида шәкилләнгән бурулуш характерлик өзгириш, шундақла йәнә, хитайниң сиясий түзүлмисидики тинч өзгириш вәзийитидин бишарәт дәп қарашмақта. Әмма йәнә бир қисим мулаһизичиләр, бу өзгиришни маһийәтлик өзгүрүш әмәс, һадисидики өзгүрүш дәп қарашмақта. Буларниң қаришичә, мәйли хуа гуафең дәвридики илим-пәнгә йүрүш қилиш чақириқи, мәйли дең шиавпиңниң "4 ни заманивилаштуруш" тәшәббуси, мәйли хуҗинтавниң илмий тәрәққият шуари болсун, бу пәқәт илим саһәсини тонуштики өзгүрүштур.

Мәсилини тонуш мәсилини һәл қилғанлиқ әмәс. Хитай коммунист партийиси илимгә болған тонушини, җүмлидин, зиялийларға қарита тонушини өзгәргән болсиму илим -пән саһәсини башқуруш чарисини өзгәрткини йоқ. Хитай һөкүмити тәрипидин зиялийларға қоюлуп келиватқан сотсиялистик аң тәлипи, маһийәттә, илимниң мустәқиллиғи вә илим әһлилириниң тәрәпсизлигини инкар қилишидур.

Сун венгуаң: мәктәп рәһбәрлири өзини өзи профессор қилип баһаливалиду

Шәндуң университетиниң дәм елишқа чиққан, физика профессори сунвенгуаң, бу һәқтә мундақ дәйду: " хитайда, илим әһлилириниң нәтиҗисини вә иқтидарини баһалаш һоқуқи хитай коммунист партийисиниң қолида. Мәсилән, хитайдики алий мәктәпләрдә, илмий тәтқиқат орунлирида, илмий унванни профессорлуққа өстүрүш, доктур йетәкчиси болуш, яки бир илмий җәмийәтниң әзаси болуш шу җайдики партийә комитетиниң тәстиқи билән болиду. Бу демәк кәсип әһлиниң шу кәсипниң әһли болмиған киши тәрипидин баһалиниш демәктур."

Сүн венгуаң йәнә мундақ дәйду: " бүгүн хитайдики нурғунлиған партийә-һөкүмәт әмәлдарлири, катиплиридин дәрс аңлаш, катиплириға илмий мақалә яздуруш, һәтта катиплирини өзлириниң орниға имтиһанға қатнаштуруш, ахирида илмий мақалиларни өзлири контрол қиливатқан баһалаш комитетида баһалитиш арқилиқ докторлуқ вә доктур аштилиқ унвани еливатиду. Мәктәп рәһбәрлири ичидә өзини өзи профессор қилип баһаливалғанлар һәр йәрдә учрап туриду."

Илшат: уйғур зиялилириниң алдида алтә тосақ бар

Хитайниң маарип сияситидики " маркизисим-ленинизм идийисидә чиң туруп, оқутуш вә тәтқиқат ишлирида тоғра нишанға капаләтлик қилиш" дегән бәлгилимиси үстидә тохталған сүн венгуаң," мана бу, илимни сиясийлаштурғанлиқ, илми тәрәққиятниң алдини тосқанлиқ, шундақла йәнә, мәнпәәтпәрәсләргә вә пурсәтпәрәсләргә илимни сүйистимал қилиш йолини ечип бәргәнлик" дәп тәнқид қилған.

Илимниң сиясәткә беқиндурулуш вә хизмәт қилдурулуш мәсилисидин уйғур зиялийлириму шикайәтчи. Илгири шихәнзә университетида оқутқучи болған, һазир америкида яшаватқан илшат әпәнди бу һәқтә қарашлирини сөзләп өтти.

Илшат әпәндиниң қаришичә, хитай асаси қанунидики 4 асаси пиринсип, хитай зиялилириниң алдиға қоюлған 4 чоң тосақ болса, уйғур зиялилириниң алдиға қоюлғини 6 чоң тосақтур; булардин пәрқлиқ болған иккиси: дөләтниң пүтүнликидә чиң туруш вә милләтләр иттипақини қоғдаш. (Шөһрәт һошур)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.