Béyjingdiki olimpik Uyghurlargha hessilep qiyinchiliq élip keldi


2008-03-27
Share

Xitay hökümiti barliq küchi bilen béyjing olimpik musabiqisige teyyarliq qilmaqta. Ular olimpik musabiqisini bixeter ötküzüwélish derdige chüshüp qalghan bu künlerde, béyjingda yashawatqan azsandiki Uyghurlarnimu olimpik musabiqisi üchün bir xewp dep qarimaqta.

Béyjingdiki Uyghurlar qoghlap chiqirilmaqta

Igilishimizche, béyjing hökümiti béyjing nopusi bolmighan Uyghurlarni béyjingdin qoghlap chiqirishqa bashlighan. Ular béyjingda tijaret bilen shughulliniwatqan Uyghurlarning ashxanilirini étiwétip, kéler yili chaghandin kéyin béyjingge kélishni buyruq qilghan. Buninggha naraziliqini bildürgen Uyghurlargha saqchi idarisi bu heqte merkizi hökümetning qarari barliqini dégen. Bu qarargha asasen, béyjingda tughulup chong bolghan, béyjing nopusigha ige bolghan hetta siyasi kéngesh ezasi bolup saylan'ghan Uyghurlarmu saqchi idarilirigha chaqirtilghan.

Ulargha jedweller toldurghuzulup, 5-aydin tartip olimpik yighini axirlashqiche bolghan ariliqqiche Uyghur diyaridin héchqandaq tughqinining béyjinggha kélelmeydighanliqi uqturulghan. Béyjing saqchi idariliri, mehelle ish béjirish orunliri béyjingdiki Uyghurlar heqqide öymu-öy etrapliq melumat toplighan. Insan heqliri teshkilati mes'ulliri, bashqa xitay puqralirigha emes, peqetla Uyghurlargha bundaq mu'amile qilishning insan heqlirige xilap, dédi. Biz bu ehwal heqqide etrapliq melumat élish üchün béyjingda yashaydighan, béyjingda tughulup chong bolghan bir Uyghur xanim bilen söhbet élip barduq. Béyjing nopusigha ige bolghan bu xanim bixeterlik sewebidin özining ismining radi'omizda ashkarilanmasliqini telep qildi.

Béyjing saqchiliri Uyghurlarning öyige birmu bir kirip tekshürüsh élip barghan

U, béyjing saqchilirining Uyghurlarning öyige birmu bir kirip tekshürüsh élip bériwatqanliqini éytip mundaq dédi: "bu xil ehwal bar. Bu yilning béshida saqchi ishikimni chékip méning öyümge kirdi. Mendin sen Uyghurmu, béyjing shehiride nopusung barmu?, dep soridi. U eger méning béyjing nopusum bolmisa, méni béyjingdin heydep chiqiriwétidighanliqini éytti. Men nopus deptirimni we kimlikimni chiqirip saqchigha körsettim. Saqchilar kimlikim bilen nopus deptirimni tekshürgendin kéyin chiqip ketti. Ichimde hemme ademningkini tekshürüwatamdighandu yaki men Uyghur bolghanliqim üchünla tekshürüwatamdighandu dep oylap qoshnilirimdin sorisam, bizning binada peqetla méni tekshürüptu."

Bu Uyghur ayal, saqchilarning bir qanche ay ötkendin kéyin yene tekshürgili kelgenlikini éytip mundaq dédi: "bu weqedin birqanche ay ötkendin kéyin, saqchilar méning öyümge yene keldi. Mendin yene nopus deptirim bilen kimlikimni soridi. Ular mendin olimpik musabiqisi mezgilide öyüngge Uyghur méhman kélemdu, Uyghur rayonida uruq-tughqanliring barmu, ular qeyerde turidu, adrési we téléfon nomurliri qandaq dégendek so'allarni sorap hemmini yéziwélip chiqip ketti. Bulardin bashqa manga yene bir ankit toldurghuzup, qol qoyghuzuwaldi."

Uning éytishiche, saqchi idarisidin kelgendin bashqa yene mehelle ish béjirish ornining ademlirimu bu xanimning öyige kélip ankit toldurtup ketken bolup, u bu heqte mundaq deydu: "mehelle komitétining mudiri öyümge keldi. Manga bir ankit toldurtti. Ankétta arxipining qeyerde ikenliki, xizmet ornum we méning terjimihalim heqqide tepsili so'allar soralghan iken. Bu ankétnimu bizning binada peqetla men tolduruptimen. Kéyin béyjingning bashqa rayonlirida turushluq Uyghurlargha téléfon qilip sorisam ularmu manga oxshash ankétlarni tolduruptu. Hetta béyjingning xépingli rayonida olturushluq siyasi kéngesh ezasi bolghan bir Uyghurnimu saqchi idarisigha chaqirip apirip, uningdin olimpik mezgilide yurtungdin tughqanliring kélemdu, dégen'ge oxshash so'allarni soraptudek."

Béyjingda nopusi yoq Uyghurlarning ehwali téximu chataq iken

Ismini éytishni xalimighan béyjingliq Uyghur ayal bizge, béyjingda nopusi yoq Uyghurlarning ehwalining téximu chataq ikenlikini éytip mundaq dédi: "béyjingda nopusi yoq Uyghurlarning ehwali téximu échinishliq. Méning bir Uyghur dostumning béyjingdiki bir uniwérsitétqa yéqin yerde ashxanisi bar idi. Saqchilar kélip dostumning ashxanisini etküziwetti. Yéqindin béri béyjingda ashxana échiwatqan Uyghurlarni bir-birlep béyjingdin qoghlap chiqiwatidu. Nurghun meblegh sélish arqiliq qanun boyiche achqan ashxanilarnimu taqawatidu. Ularni ashxanilirini 1-2 ay emes, 8 aydek taqiwétishke mejburlawatidu. Emma ijare heqqini bolsa dawamliq töleydiken, dölet bularning iqtisadiy ziyinini tölep bérish bir yaqta tursun, her xil bahanilar bilen jerimane qoyuwatidu."

Bu xanim bizning, bu Uyghurlar yuqirigha erz qilsa bolmamdu? dégen so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: "saqchi terep bu heqte xitay merkizi hökümetning qarari barliqini, bu Uyghurlarning choqum béyjingdin chiqiriwétilidighanliqini dégen. Hetta bu ashxanilarni 2009-yili xitaylarning bahar bayrimidin kéyin échishqa ruxset qilidighanliqini éytqan. Xitay merkizi hökümiti bundaq bir qarar chiqarghan yerde, kimge bérip erz qilidu deysiz. Bu Uyghurlar bekla bichare, béyjingdin kétishtin bashqa charisi yoq. Uzun yillardin béri béyjingda tijaret qiliwatqini bolsun, yéngi kelgini bolsun hemmisini oxshashla qoghlap chiqiwatidu. Béyjingdiki Uyghurlarning öyige méhman kelgen teqdirdimu, aldi bilen saqchi idarisigha bildürüshi kérek."

Béyjingdiki Uyghurlargha qarita bundaq bir siyaset yürgüzüshtiki sewep

Sizche béyjingdiki Uyghurlargha qarita bundaq bir siyaset yürgüzüshtiki sewep néme, dégen so'alimizgha jawab bergen bu xanim mundaq dédi: "xitay hökümiti Uyghurlarni térrorist dep eyiblewatidu. Uyghurlarni olimpik tenterbiye musabiqisi üchün eng chong xewp dep qaraydu. Shunga amal bar Uyghurlarni közdin néri qilishqa urunidu. Peqet bula emes. Olimpik musabiqisida xizmet qilish üchün uniwérsitét oqughuchiliri tallandi. Buningda dunyaning qeyerdin kelgen tenterbiyichi bolsa, béyjingdiki shu millet yaki shuninggha yéqin milletlerdin oqughuchilar tallandi. Emma türkiye, qazaqistan we qirghizistan'gha oxshash döletlerdin kélidighan tenterbiyechiler üchün bolsa béyjingdiki qazaq, qirghiz, Uyghur oqughuchilarni tallimidi. Xitaylar, bular hemmisi oxshash musulman türk bolghanliqi üchün til biriktüriwalidu, dep qaraydu. Xitaylar olimpik üchün kelgen tenterbiyichilergimu ishenmeydu. Özliri oqutuwatqan az sanliq millet oqughuchilirighimu ishenmeydu. Ehwal mana mushu derijide paji'elik." (Erkin tarim)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet