Америка ташқи ишлар министирлиқиниң ахбарат елан қилиш йиғинида гүәнтанамо уйғурлириниң мәсилиси соралди

Йеқиндин бери дуня ахбарат вастилирида гүәнтанамодики уйғурларниң мәсилиси йәнә қизиқ нуқтиларниң бири болуп қалди. Буниңдики сәвәбләрниң бири, америкиниң бу мәсилини австиралийигә илтимас қилиши билән мунасивәтлик иди.
Мухбиримиз әркин
2009-06-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Йеңи сайланған америка президенти барак обама сайлам риқабити җәрйанидила,  президент болуп вәзипә тапшурувалғандин кийин гуантанамони тақайдиғанлиқини оттуриға қойған иди.
Йеңи сайланған америка президенти барак обама сайлам риқабити җәрйанидила, президент болуп вәзипә тапшурувалғандин кийин гуантанамони тақайдиғанлиқини оттуриға қойған иди.
AFP Photo

Лекин гүәнтанамодики уйғурларниң алдинқи күни лагирни зиярәт қилған мухбирларға қилған сөзи болса бу җәһәттики талаш - тартишни җанландурди.

Алдимиздики айларда америка алий сот мәһкимиси гүәнтанамодики уйғурларниң, уларни америкиға қоюп бериш тоғрисидики сот қарарини иҗира қилишни тәләп қилип, алий сот мәһкимисигә сунған әрзини қобул қилиш яки қилмаслиқни қарар қилиду.

Алий сотниң қарари уйғурларни америкиға қоюп бериш яки уларниң гүәнтанамо тақалғанға қәдәр бу йәрдә үзлүксиз йетишиға мунасивәтлик зор қарар болуп қелиши мумкин.

Америка криштайин & яң қанун мулазимәт орниниң адвокати нури түркәлниң ейтишиға қариғанда, әгәр алий сот уйғурларниң әрзини көрүп чиқишни қарар қилса уларниң сотта ғәлибә қилишиға үмид туғулиду. У бу җәрянниң йәнә вақит алидиғанлиқини билдүрди.

Узун мәзгиллик түрмә һаяти, сот җәрянидики чигишлик, һөкүмәтниң уйғурлар мәсилидики дилиғуллуқи, дөләт мәҗлисиниң қоюп беришкә қарши чиқиши, уларға 3 ‏- бир дөләтниң чиқмаслиқи қатарлиқлар америка һөкүмити "гунаһсиз", дәп ақлиған лагирдики уйғурларда үмидсизлик туйғусини күчәйткән. Улардики үмидсизлик лагирдики уйғурларниң алдинқи күни лагирни зиярәт қилған мухбирларға бәргән баянатида өз ипадисини тапқан иди.

Лагирдики уйғурлар шу күни мухбирларға бәргән баянатида обама һөкүмитини тәнқидлигән. Франсийә агентлиқиниң бу һәқтики хәвиридә " әркинлик", "адаләт" тәләп қилидиғанлиқини билдүргән уйғурларниң " биз бурун хитайда езилгән, биз һазир америкида 2 ‏- қетим езиливатимиз" дегәнликини, президент обаманиң "коммунист яки демократ"икәнликини сориғанлиқини, уларниң йәнә"биз сотниң қарариға асасән гунаһсиз, дәп елан қилинған болсақму,лекин биз йәнә түрмидә йетиватимиз" дегәнликини илгири сүргән.

Америка ташқи ишлар министирлиқиниң чаршәнбә күнки ахбарат елан қилиш йиғинида мухбирларниң қизиқишини қозғиған мәсилиләрниң бири, уларниң баянати иди. Йиғинда мухбирлар америка ташқи ишлар министирлиқиниң бу мәсилидики инкасини сориған, лекин ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси вуд уйғур тутқунларниң баянатиға баһа беришни рәт қилған.

Вуд мундақ дегән " :илгири дейилгәнләрниң сиртида мән у баянларға конкрет бир нәрсә димәймән. Президент бизниң гүәнтанамони тақайдиғанлиқимизни қарар қилди. Биз нөвәттә һәр бир тутқунниң дилиосини көздин кәчүриватимиз шундақла тутқунларни йоллайдиған җай издәватимиз. Силәр билгәндәк дән фрайд бу мәсилигә мәсул болуп, бу ишни бир тәрәп қиливатиду. Лекин мән бу конкрет мәсилә үстидә бир нәрсә димәймән".

Уйғур тутқунларниң обама һәққидики сөзини, йәни обама "коммунистму яки демократму " дегән сөзини "әхмиқанә баһа"дәп әйиблигән роберт вуд "мән пәқәт сөзүмни уларниң президентни коммунист, дәп тәриплигәнликигә қаратмақчи. Биз һәр бир дилони бир тәрәп қилиш үчүн тиришиватимиз. Биз бу хизмитимизни давамлаштуримиз. Бу бизниң мәнпәәтимизгә уйғун. Буниң сиртида дәйдиған башқа сөзүм йоқ" дәп тәкитлигән.
     
Америка гүәнтанамодики уйғурларни "бигунаһ" кишиләр дәп елан қилған болсиму, лекин уларни йәнила гүәнтанамода тутуп туруш йолини тутуватиду. Уйғур тутқунларниң адвокатлириниң пикири болса америка һөкүмитиниң уйғурларни үзлүксиз тутуп туруши "асассиз", улар дәрһал қоюп берилишкә тегишлик кишиләрдур.

Уйғур тутқунларниң адвокати сузан бейкир мәнниң йеқинда америка дөләтлик ахбарат колубидики бир ахбарат елан қилиш йиғинида бу қаришини йәнә бир қетим тәкитлигән иди. У мундақ дәйду": уларни давамлиқ тутуп турушниң һечқандақ асаси йоқ. Бизниң бир дөләт болуш сүпитимиздә қанунларға асасән иш қилишимиз наһайити муһим. Бу кишиләр тез арида қоюп берилип, улар бихәтәр яшиялайдиған, хитайға қайтуруп берилмәйдиған, тән җазасиға қарши туруш мәсилисидә әхлақий мәҗбурийитини ада қилидиған бирәр дөләткә орунлаштурулуши лазим. Лекин бу талаш ‏- тартиштики мәсилә әмәс, нигизлик мәсилә. Бу йәрдики нигизлик мәсилә улар гүәнтанамодин дәрһал қоюп берилиши керәк. Чүнки биз уларни билип туруп, асасий қанунға зит һалда үзлүксиз тутуп туралмаймиз. Хилап һалда давамлиқ туруп турсақ болмайду."
      
Нури түркәл әпәндиниң ейтишиға қариғанда, алий сотниң қандақ қарар чиқиришида президент обама алий сот мәһкимисидики 9 нәпәр сотчиниң биригә намзат қилип талливалған сонийә сотомайерниң роли зор болидиғанлиқини, лекин сотомайерниң вақти кәлсә қандақ позитсийидә болидиғанлиқиға һазир бир немә димәкниң қийинлиқини билдүрди.

Нури түкәл йәнә, америка һөкүмити гүәнтанамодики уйғурларни орунлаштуруш мәсилисидә хәлқара нопузи вә тәсир күчини йитәрлик қолланмиди, дәп қарайдиғанлиқини, әгәр америка нопузини қолланса уйғурларға йеңи бир макан тепишниң қийинға чүшмәйдиғанлиқини әскәртиду.


Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт