Uyghurlarning "Yerlik xelq" salahiyiti

Biz aldinqi programilirimizda Uyghur éli hökümet da'irilirining sirttin kelgen 6 milyon köchmenni "Turaqliq olturaqlishish guwahnamisi" gha érishtürüp ularni yerlikleshtürüwatqanliqi heqqide Uyghur siyasiy pa'aliyetchiliri we ziyaliylirining köz qarashlirini siler bilen ortaqlashqan iduq. Söhbetdashlirimizning hemmisi köchmen yötkesh mesilisini xelq'aralashturushning muhimliqini birdek tekitleshken idi. Bu heqte en'gliyide jem'iyetshunasliq penliri boyiche magistirliq unwani alghan tetqiqatchi tughba xanim bolsa, söhbitimizde bu mesilini xelq'aralashturup jama'et pikri hasil qilish üchün xelq'arada mexsus bu mesile bilen shughullinidighan nopuzluq teshkilatlarning aldi bilen Uyghurlarni yerlik xelq dep tonushining muhimliqini tilgha alghan idi. Undaqta, b d t ning alaqidar maddiliri buyiche yerlik xelq dégen néme? yerlik xelqqe alaqidar qandaq nizamnamiler bar?
Muxbirimiz irade
2012-07-20
Share
kashgar-yengi-bazar-305.png Qeshqer yéngi bazarda soda qiliwatqan kishiler
Public Domain


Hörmetlik radi'o anglighuchilar, xelq'arada mexsus yerlik milletlerning hoquqini qoghdash üchün pa'aliyet qilip kéliwatqan dunya yerlik xelqler qurultiyigha oxshash teshkilatlarning yillardin béri élip barghan küchlük pa'aliyetliri netijiside, axiri birleshken döletler teshkilati mexsus "Yerlik xelqlerning hoquq bayannamisi" ni qobul qilghan. B d t ning yerlik xelqqe bergen tebiri we ulargha bérilgen hoquqning qisqiche mezmuni töwendikiche :

Melum bir jughrapiyige yerleshken we u yerde yashighan, yashap kelgen zémini bashqa döletler teripidin igiliwélin'ghan, emma özining tarixi örp - adetliri, ijtima'iy, medeniyet, siyasiy turmush adetlirini saqlap qalghan yaki qismen saqlap qalghan xelqler "Yerlik xelq" dep atilidu. Yerlik xelqler öz tili we medeniyitini erkin halda ishlitish we uni tereqqiy qildurush we özining teqdirini özi belgilesh hoquqigha ige. Yerlik xelqler siyasiy, iqtisadiy we ijtima'iy séstimisini tereqqiy qildurush hoquqigha ige. Yerlik xelqler öz ma'aripini, tupriqini, we shu zémindin chiqiwatqan bayliqlarni ishlitish, özi bilen munasiwetlik qararlarni chiqirish ishlirigha qatnishish hoquqigha ige.

Bu bayanname 2007 - yili sintebirde élan qilin'ghan bolup, qararning élan qilinishida 1975 - yili kanadada qurulghan yerlik xelqler qurultiyining roli chong. Qisqiche ismi WCIP dep atilidighan bu teshkilat b d t da közetküchilik salahiyitige ige.

En'giliyide jem'iyetshunasliq we az sanliq milletler mesilisi heqqide magéstirliq unwani alghan tetqiqatchi tughba xanim Uyghurlarning b d t ning yerlik xelq ölchimige tamamen uyghun kélidighanliqi, Uyghurlarning hazir özliri yashawatqan bu zéminning esli igiliri bolghan yerlik xelq ikenlikini éytti. Emma bu yerde bir mesile bar. U mesile néme?

- Mesile, xitay öz döliti teweside yerlik xelqler barliqini étirap qilmighan shundaqla xelq'aradiki alaqidar maddilargha qol qoymighan. Ular Uyghur, tibet, mongghul qatarliq barliq milletlerni ezeldin xitay térritoriyisi ichide yashap kelgen az sanliq milletler ikenlikini yaki mundaqche éytqanda xitayning ezeldin yuqiridiki milletlerning tupraqlirida yashap kelgenlikini ilgiri süridu.

Birleshken döletler teshkilati teripidin élan qilin'ghan yerlik xelqlerge alaqidar bayannamining 8 - maddisida yerlik xelqlerning assimilyatsiyidin qoghdash dep belgilen'gen. Bu bayanname tewsiye xaraktérlik bayanname bolup, döletlerni we hökümetlerni qanuniy jehettin jawabkarliqqa tartalmaydu. Lékin tughba xanimning éytishiche, xitay hökümitini Uyghur élige köchmen yötkesh arqiliq bu bayannamining 8 - maddisini depsende qiliwatidu, déyishke bolidighan bolup, chünki dunya bankisigha oxshash organlarning doklatlirida Uyghurlar yerlik xelq dep tilgha élin'ghan.

Birleshken döletler teshkilatining yerlik xelqler heqqidiki bayannamisi 2007 - yili élan qilin'ghanda 114 döletning qoshulushi, 4 döletning ret qilishi we 11 döletning terepszliki bilen qobul qilin'ghan, kéyin ret qilghan döletlermu bayannamini qollaydighanliqini jakarlighan. Eyni waqitta ret oyi ishletken rusiyimu kéyin bayannamini qollighan we hetta öz asasiy qanunida shabsgh we abazin xelqlirini kichik yerlik milletler dep qobul qilip, ulargha bir qisim heqlerni bergen. Bu bayannamining qobul qilinishi xelq'araning yerlik xelqlerning heqqini qoghdashta pikir birliki hasil qilghanliqi, bu birlikning dunyada adaletning turghuzulushida muhim rolgha ige ikenlikini körsitidu.

Yuqiridiki bayannamida yerlik xelqlerge her türlük heqler bérilgendin bashqa, ularning ayrimichiliqqa, étnik qirghinchiliqqa, assimiliyatsiyige oxshash türlük tehditlerge uchrishi cheklen'gen. Bu jehettin élip éytqanda, Uyghurlarning birleshken döletler teshkilati teripidin yerlik xelq dep tizimgha élinishi intayin muhim. Yerlik xelq salahiyitige érishish Uyghurlarning heq - hoquqlirini tonush we xitay hökümitige qarshi jama'et pikri hasil qilshta muhim ehmiyetke ige.

Tughba xanim buning üchün Uyghurlarning xelq'aradiki mexsus yerlik xelqler mesililiri heqqide pa'aliyet élip bériwatqan yuqirida ismi tilgha élin'ghan WCIP yeni dunya yerlik xelqler qurultiyi we buningdin bashqa hazir bu jehette küchlük tesirge ige bolghan yene bir teshkilat yeni, daniyide qurulghan "Xelq'ara yerlik milletler mesililiri xizmet guruppsi" qisqiche atilishi IWGIA dep atilidighan teshkilatlar bilen hemkarlishishi kéreklikini bildürdi.

Yuqirida tilgha élin'ghan teshkilatlar b d t da tewsiye qilish we közitish salahiyitige ige bolup, bu teshkilatning tizimlikide xitay teweside peqet tibetlerning ismi tilgha élin'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet