Wang léchü'en, qosh tilliq ma'arip tüzümining mahiyitini ashkarilidi


2008-02-22
Share

Uyghur rayonining partkom sékritari wang léchü'en. AFP Photo

Uyghur rayonining partkom sékritari wang léchü'en, 18 ‏- féwral küni xongkongdiki sumrugh téléwiziyisining ziyaritini qobul qilghan chéghida, Uyghur élide yolgha qoyuluwatqan qosh tilliq ma'arip tüzümining mahiyitini ashkarilighan. U sözide, Uyghur élidiki milliy isyanlarni bésiqturush üchün hem qattiq, hem yumshaq waste qollan'ghanliqini, qollan'ghan yumshaq wastiliridin birining qosh tilliq ma'arip tüzümi ikenlikini¡ qosh tilliq ma'arip tüzümining meqsiti Uyghurlarda jungxu'a milliti éngini yétildürüsh ikenlikini ashkara tilgha alghan.

Qosh tilliq ma'arip bilen "qattiq zerbe bérish" teng bashlan'ghan

Wang léchü'en 2002 ‏- yili 28 ‏- mart küni fransiye axbarat agéntliqining so'aligha jawab bergende mundaq dégen idi: "az sanliq milletler tilining sighimchanliqi nahayiti kichik, bu til bilen zamaniwiy pen-téxnikigha a'it uqumlarni ipadiligili bolmaydu, shunga zamaniwiy pen-téxnika buyiche telim-terbiye élip barghili bolmaydu.". Wang léchü'en bu sözliridin kéyin qosh tilliq ma'arip tüzümini az sanliq millet ma'aripining süpitini östürüsh we az sanliq milletlerni zamaniwiy ma'ariptin behriman qilish üchün dep chüshendürgen idi.

Tengritagh torining 2005 ‏- yili 7 ‏- dékabir xewer qilishiche, Uyghur élide qosh tilliq ma'arip buyiche oquwatqan oqughuchi sani 1999 ‏- yili 2629 neper bolghan, 2004 ‏- yili bolsa 35948 neperge, 2005 ‏-yili bolsa 145000 neperge yetken. Qosh tilliq ma'arip oqughuchiliri sanining téz yükselgen waqti, wang léchü'enning üch xil küchlerge qarshi qattiq zerbe bérishni bashlighan yiligha toghra kélidu.

Xitayning tunji qétim öz ölkiliridiki 12 sheherde, shinjang sinipi achqan waqit 1997 ‏-yili bolup, bu, xitay merkizi hökümiti mexsus Uyghur rayonining muqimliqini qoghdash üchün 7 ‏-nomurluq höjjet chiqarghandin bir yil kéyin'ge toghra kélidu. Bu melumatlar, Uyghur rayonidiki qosh tilliq ma'aripni omumlashturush herikiti bilen, Uyghur rayonidiki atalmish milliy bölgünchilikke qarshi heriketning teng qedemde kétiwatqanliqini körsetmekte.

Qosh tilliq ma'arip tüzümi deslepki qedemde ürümchi, chöchek we turpandin ibaret 3 sheherde sinaq siniplirini achqan bolsa, nöwette Uyghur nopusi mutleq üstünlükte turidighan jenubtiki wilayetlerdimu ijra'ati bashlan'ghan. Gu'angming kündilik gézitining 2005 ‏-yili 12 ‏-dékabir xewer qilishiche, xoten we atushta qosh tilliq ma'aripni omumlashturushni 2012 ‏-yilghiche tamamlap bolush pilanlan'ghan. Qosh tilliq ma'aripni téz omumlashturush üchün, dölet 430 milyon xelq puli ajratqan.

Wang léchü'en: " qosh tilliq ma'arip muqimliqning kapaliti"

Wang léchüen, qosh tilliq ma'arip tüzümining siyasiy gherezlik ikenlikini 2005 ‏-yilimu bir nöwet ashkarilighan. Shu yili 6‏-ayning 24 ‏-küni bir xizmet yighinida qilghan sözide, siyasi idiyiwi terbiye ichkiridiki shinjang sinipining bash wezipisi dep körsetken bolsa, 2006 ‏-yili jyangsuda échilghan shinjang sinipi söhbet yighinida mundaq dégen:"shinjang siniplirini échish döletning pütünlüki we amanliqini kapalet astigha élishning uzun mezgillik istratégiyilik pilani."

Wang léchü'en teriplewatqan bu tür qosh tilliq ma'arip, yalghuz Uyghur rayonining aptonomiye qanuni we xitay xelq jumhuriyitining asasiy qanunigha xilap bolupla qalmastin, xelq'ara qanunlardiki köpligen kélishimlergimu xilap. Xitayning qosh tilliq ma'arip siyasitining mahiyitini xelq'ara jem'iyetlerge pash qilish chet'eldiki Uyghur teshkilatlirining xizmetliridiki muhim bir nuqta. Emma, wang léchü'en ashkara tilgha éliwatqan, qosh tilliq ma'aripning mahiyitini re'is nur bekri dunyagha pedezlep körsetmekte. U ötken ay, chet'el muxbirlirining so'aligha jawab bergende qosh tilliq ma'aripni az sanliq milletlerning ma'arip süpitini östürüsh dep chüshendürgen, Uyghur tilining yoqulush xewpini Uyghurlarning milliy mewjudiyitige tehdit emes dep körsetken.

Wang léchüenning sumrugh téléwiziyiside qilghan "Uyghurlarni kichikidin jungxu'a milliti qilip yétishtürüsh" dégen sözi, b b s xewer torida, Uyghurlarni kichikidin bashlap xitaylashturush dep bérildi. Emma shinjang xewer torida wang léchü'enning sözining bu qismi chiqiriwétilgen. (Shöhret hoshur)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet