Wén jyabawning siyasiy islahat teshebbusi jiddiy munazire qozghidi

Xitay bash ministiri wén jyabaw ötken ayning axiri shénjén shehiride ziyarette bolghan mezgilde, "xitaydiki 30 yilliq iqtisadiy islahat méngisige hem bundin kéyinki tereqqiyatqa kapaletlik qilish üchün, xitayda siyasiy jehettin islahat élip bérish zörür"likini eskertken.
Muxbirimiz mihriban
2010-09-03
Share
Wen-Jyabaw-Xitay-bash-ministiri-305 Süret, 2010 - yili 16 - iyul, xitay bash ministiri wén jyabaw muxbirlarni kütüwélish yighinida.
AFP Photo

Wén jyabawning siyasiy islahat teshebbusi élan qilin'ghandin kéyin, xitay jem'iyitide hem xelq'arada küchlük ghulghula qozghidi. Bügün chet'ellerdiki siyasiy analizchilardin xu ping ependi hem alimjan inayet ependiler radi'omiz ziyaritini qobul qilip, öz qarashlirini otturigha qoydi.

Xitay hökümet metbu'atliridin shinxu'a torining 30 - awghusttiki sanida, wén jyabawning shénjéndiki ziyariti mezgilidiki teshebbusi heqqide siyasiy analiz élan qilin'ghan. Maqalide wén jyabawning " biz üzlüksiz halda idiyimizni azad qilip, jür'etlik halda izdinishimiz kérek.

Bir izda toxtap qélish yaki arqigha chékinish, 30 yilliq islahat méwiliri hem qimmetlik tereqqiyat pursitining qoldin kétishige seweb bolidu. Junggoche sotsiyalistik tüzümning tereqqiyat pursitini étibarsiz qaldurush, xelq rayighimu xilap, bu axirida ölüm yoligha élip baridu," dégen sözi neqil élinip, xitay kompartiyisi hem hökümitining siyasiy jehettin islahat élip bérish éhtimali barliqi heqqide bésharet bérilgen.

Nöwette wén jyabawning siyasiy islahat teshebbusigha nisbeten, xitay tilidiki tor betliride oxshimighan inkaslar barliqqa kelgen.

Wén jyabawning teshebbusining emeliylishishige ümid bilen qarighuchilar öz mulahiziliride, xitayning siyasiy tüzülme jehettin islahat élip bérishigha nisbeten ishenchini ipadiligen. Xitay tilidiki tor betliridin shinlang tor bétide, béyjingdiki bir mulahizichi wén jyabawning bu sözige baha bérip, "yéqinqi 2 yildin buyan junggoning yuqiri derijilik rehberlik qatlimida, junggoning siyasiy tüzülme qurulmisida islahat élip bérishni teshebbus qilghanlar nahayiti az boldi. Mushundaq shara'itta bash ministir wén jyabawning 'junggoda siyasiy jehettin islahat élip bérishni tosush,xelq rayighimu xilap, bu (junggoni) ölüm yoligha élip baridu' dégen sözni qilishi, junggoning rehberlik qatlimida islahat teshebbusining küchiyiwatqanliqini bildüridu" dégen.

Xitay tilidiki munazirilerde wén jyabawning siyasiy islahat teshebbusigha nisbeten gumani qarashta bolghuchilarmu köp sanliqni igiligen. "Xitaydiki eng yaxshi artis wén jyabaw" namliq kitabning aptori shü jé "közitish" tor bétide öz mulahizisini otturigha qoyup, "wén jyabaw shénjénda siyasiy jehettin islahat élip bérish teshebbusini otturigha qoydi. Emma, xitayda démokratiyining emelge éshishidin hazirche ümid yoq, chünki xitay asasiy qanunigha tüzitish kirgüzüp, siyasiy jehettin islahat élip bérish telipini otturigha qoyghuchilardin lyu shi'awbo qatarliqlarning türmige qamilishi, wén jyabawning "yalghanchiliqi"ning polattek pakiti emesmu?" dégen.

"Béyjing bahari" zhurnilining bash muherriri xu ping ependi bügün ziyaritimizni qobul qilip, wén jyabawning siyasiy islahat teshebbusi heqqide toxtilip, wén jyabawning xitay hökümiti rehberlik qatlimidiki az sanliqlargha wekillik qilidighanliqini, shunga kommunist hökümitining siyasiy islahat élip bérish éhtimalliqining hazirche töwen ikenlikini ilgiri sürdi.

"Wén jyabaw xitay siyasiy byuro ichidiki 9 kishining peqet biri. U yéqindin buyan siyasiy jehettin islahat élip bérish heqqide, xitay démokratchilirining islahat telipige yéqin kélidighan bezi teshebbuslarni otturigha qoyghan bolsimu, lékin hazirqi kommunist partiye hökümitide islahat élip bérishni teshebbus qilghuchilar ajiz orunda turmaqta. Uningdin bashqa kommunist partiyining rehberlik qatlimi ichidimu islahat élip bérishqa qarshi turudighanlar, hetta hakimmutleq byukratliqni teshebbus qilidighan küchler üstünlükni igilep turuptu. Ilgiriki déng shyawping hem jyang zémin dewridimu, xu yawbang, jaw ziyang qatarliqlarning teshebbuslirini qollighuchilar az bolghan, hetta ulargha zerbe bérilgen idi. Ene shundaq bolghan iken, hazirqi shara'itta xitayda siyasiy jehettin zor islahat élip bérish mumkinchiliki töwen bolushi, hetta bolmasliqi mumkin."

Türkiye ége uniwérsitétining oqutquchisi proféssor alimjan inayet ependi wén jyabawning siyasiy islahat teshebbusi heqqide öz qarishini bayan qilip, hazirqi shara'itta xitay hökümitining öz hökümranliqini saqlap qélish üchün islahat élip bérishi zörürlükini, emma xitayning gherb elliridek démokratiye yoligha méngishi üchün yene uzaq bir mezgil kétidighanliqini bildürdi.

Alimjan inayet ependi sözide eger xitay heqiqeten gherb elliri teshebbus qiliwatqan démokratiye yoligha mangsa, buning Uyghurlar üchünmu melum jehettin paydiliq amil bolushi mumkinlikini ilgiri sürdi.

Xu ping ependi wén jyabawning siyasiy islahat teshebbusigha nisbeten gumani qarashta bolghuchilar hem wén jyabawni "xitaydiki eng yaxshi artis" dégen tenqidlerge qarita bashqiche qarishini otturigha qoydi.

 "Xitay hökümet rehberlik qatlimida wén jyabawgha oxshash xelq rayigha yéqin sözlerni qilghuchilar bekla az, hetta yoq déyerlik. Shundaqken, bezilerning uni 'xitaydiki eng yaxshi artis' dégendek sözler bilen tenqidlishi mesilini hel qilalmaydu. Chünki kommunist partiye hakimiyiti ichide parixorluq, chiriklik, byukratliqta chékige yetken emeldarlar sanaqsiz. Esli ene shundaq byurokrat, hakim mutleq emeldarlar tenqid qilin'ghan bolsa, téximu toghra bolghan bolatti. Nöwette eng muhim mesile yenila xitayning gherb elliridek démokratiye yoligha méngishi. Shunga méningche, kommunist hökümet ichide siyasiy jehettin islahat teshebbusining otturigha qoyulushi yenila nahayiti muhim hem ehmiyetke ige déyishke bolidu."

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet