Вукән кәнтидики аһалә һөкүмәткә ултиматум сунуп, бәш күн ичидә җаваб беришни тәләп қилди

Хитайниң гуаңдуң өлкисиниң деңиз саһилидики вукән кәнти аһалисиниң һөкүмәткә қарши елип бериватқан наразилиқ һәрикити хәлқара ахбарат васитилири вә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң диққитини қозғиди.
Мухбиримиз әркин
2011.12.19
guangdong-xitay-namayish-305.jpg Хитай сақчилири личүән шәһәрлик һөкүмәт қорусиниң дәрвазисини тосмақта. 2011-Йили 9-июн.
AFP

Гуаңдуң өлкисиниң деңиз саһилидики луфең базири вукән йезисида йүз бәргән йәрлик даириләр билән йеза хәлқи арисидики йәр маҗираси тәрәққий қилип, йәрлик аһалә мәркизи һөкүмәт вәқәгә арилашмиса, давамлиқ наразилиқ һәрикити елип баридиғанлиқини елан қилди. Йеза хәлқи шу җайдики сақчи вә йәрлик һөкүмәт әмәлдарлирини қоғлап чиқирип, йезини өткүзүвалған иди. Наразилиқ һәрикитиниң ашкара нишани хусуси ширкәтләр билән тил бириктүрүвалған йәрлик парихор әмәлдарларға қаритилған болсиму, бирақ йеза хәлқиниң компартийә кадирлирини вә униң сақчилирини қоғлап чиқириши хитайда йүз бәргән наразилиқ һәрикәтлиридә аз учрайдиған һадисә. Бәзи көзәткүчиләр ниң илгири сүрүшичә, бу компартийиниң мутләқ һөкүмранлиқиға елан қилинған риқабәттур.

Йәрлик аһалә хитай мәркизидин һөкүмити вәқәгә арилишип, йәрлик әмәлдарларниң қанунсиз йәр содиси вә вукән йезисиниң хәлқ вәкили шө җинбониң өлүш сәвәбини чүшәндүрүшини тәләп қилған. Дүшәнбә күни йеза хәлқиниң вәкили лин зушйән йеза аһалисигә нутуқ сөзләп, йеза хәлқигә тәәллуқ земинни тартивалмақчи болған вә шундақла йеза җамаәт әрбаби шө җинбониң өлүмигә сәвәб болған парихор системиға қарши җан тикип күрәш қилидиғанлиқини билдүргән. У “йәрлик һөкүмәт вә сақчи даирилиригә шө җинбониң җәситини қайтуруп беришни тәләп қилип, 5 күнлүк сүрәк беримиз. Әгәр бу сүрәк ичидә қайтуруп бәрмисә, биз өзимиз қурған тосуқларни атлап өтүп, лу фең базарлиқ һөкүмәт залиға берип униң җәситини қайтуруп келишкә маңимиз” дегән.

Мәзкур йезидики җаң пәмилик бир киши радиойимизниң зияритини қобул қилип, “һазир иттипақлишишқа имкан қалмиди. Хәлқниң дәрди тупрақ. Шө җинбо биизниң туприқимизни қайтурувелиш үчүн өлди. Буниңға дуня хәлқи баһа бәрсун. Ишниң биз чүшәнмәйдиған ғәлитә тәрипи шу, шәһәрлик һөкүмәт вә базарлиқ һөкүмәт биздин кәнтләрниң хәлқ вәкиллирини сайлап чиқишни тәләп қилған. Биз хәлқ вәкилләр өмикини қуруп чиқтуқ. Вәкилләрни сайлап чиққандин кейин, һәр бир вәкилгә миң йүәндин маашму берилди. Әмди немә үчүн уларға җинайәт артиду? мән буни чүшәнмидим” дәп көрсәтти.

Вукән базиридики йәр маҗираси бу йил киргәндин башлап өткүрлишишкә башлиған иди. Йәрлик әмәлдарлириниң хусуси ширкәтләр билән бирлишип, йеза аһалисигә тәәллуқ йәр ‏-земинда меһманхана қурулуши елип бериш пилани йәрлик хәлқниң наразилиқини қозғиған. Бу йил сентәбирдә наһийилик һөкүмәт йеза хәлқиниң вәкили билән сөһбәт өткүзидиғанлиқини билдүргән.

Йеза хәлқи шө җинбо қатарлиқ кишиләрни вәкилликкә сайлап, уларни наһийилик һөкүмәт билән сөһбәт өткүзүшкә мәсул қилған. Бирақ шө җинбо қатарлиқ вәкилләр намайишқа қутратқулуқ қилиш билән әйиблинип тутқун қилинған. Шө җинбо 11‏-ноябир күни тутқунда туюқсиз өлүп қалған иди. Сақчилар шө җинбониң йүрәк кесили сәвәблик өлгәнликини елан қилип, униң җәситини қайтуруп беришни рәт қилған. Шө җинбониң аилиси болса униң йүрәк кесили барлиқини рәт қилған иди. Бу вәқә вукән йеза хәлқиниң кәң көләмлик наразилиқ һәрикитини кәлтүрүп чиқарған иди.

Вукәндә йүз бәргән вәқәни кәлтүрүп чиқарған мәсилә охшашла йәр мәсилиси. Бәзи анализчиларниң илгири сүрүшичә, хитайда йеқинқи йиллардин буян йүз бәргән һәр хил наразилиқ һәрикәтлириниң мутләқ көп қисми йәр -земин мәсилиси билән мунасивәтлик. Америкида турушлуқ уйғур вәзийәт анализчилиридин, шихәнзә университетниң сабиқ сиясий пәнләр оқутқучиси илшат әпәнди, мәзкур мәсилиниң хитайдики һәр хил наразилиқ һәрикәтлириниң асаслиқ мәнбәси болуп қелишидики сәвәб һәққидә тохтилип, бу хитайда йәргә болған игидарчилиқ һоқуқиниң мүҗмәллики билән мунасивәтлик, дәп көрсәтти.

Хәлқара ахбарат васитилири вә хитай вәзийитигә қизиқидиған мунасивәтлик тәрәпләр хитай даирилириниң вукәндики вәқәгә қандақ инкас қайтуридиғанлиқини йеқиндин көзәтмәктә. Райондин кәлгән хәвәрләрдин мәлум болушичә, хитай һөкүмити нәччә йүз кишилик қораллиқ сақчи әтрәтлирини йөткәп келип, вукән йезисиниң кириш -чиқиш еғизлирини қалмал қилған. Мәзкур йезиниң сирт билән болған алақисини үзүп ташлап, ахбарат васитилириниң вәқәни хәвәр қилишини чәклигән.

Мәркизи париждики чегрисиз мухбирлар тәшкилати дүшәнбә күни хитайниң бу һәрикитини тәнқидләп, “бу хил җинайи чәклимә даириләрниң әрәб баһариниң тәсири, интернет вә иҗтимаий мәтбуатниң ролини һес қиливатқанлиқи вә сарасимигә чүшүватқанлиқини көрситиду” дәп тәкитлигән. Мәзкур йезидики йәнә бир хитай пуқраси радиомизға бәргән йезиниң нөвәттики вәзийитигә даир баянида әскәртип, пүтүн әтрапниң худди уруш болидиғандәк қоршивелинғанлиқини билдүрди. У “изчил қаршилиқ вә йиғилишлар болуп туруватиду. Һазир пүтүн әтрап худди уруш болидиғандәк қоршивелинди. Йезини бир-икки миң қораллиқ сақчи қоршап туруватиду” дәп көрсәтти.

Хитай қораллиқ сақчи қисимлириниң мәзкур йезини қоршап туруватқиниға бир һәптә болуп қалған болсиму, бирақ гуаңдуң өлкилик һөкүмәт вә яки хитай мәркизи һөкүмәт даирилири һазирға қәдәр йеза хәлқиниң тәлипигә иҗабий җаваб берип бақмиған. Лин зушйән дүшәнбә күни наһийилик һөкүмәт әмәлдарлириниң униң билән алақилишип, наразилиқ һәрикитини тохтитишни, униң наһийилик җ х органиға берип, өзини мәлум қилишини, өзини мәлум қилса униң кәңчилик билән бир тәрәп қилинидиғанлиқини тәләп қилғанлиқини билдүргән. Илшат һәсән, хитай һөкүмитиниң мәзкур вәқәгә тутқан инкаси һәққидә тохтилип, хитай даирилириниң вукән хәлқиниң наразилиқ һәрикитини дәрһал бастурса, хитай хәлқиниң омумйүзлүк қаршилиқиға учрап кетиши еһтималлиқи барлиқини билдүрди. Вукәндә партлиған бу вәқә, оттура шәрқ әллиридә әрәб баһари инқилаби йүз берип, хитайни қаттиқ сарасимигә селип қойған, у барлиқ чарә-тәдбирләрни қоллинип, аммиви һәрикәтләрни мәни қиливатқан назук мәзгилдә йүз бәргән иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.