Харрий ву әпәнди вашингтон 'лавгәй' музийидики уйғурларға аит көргәзмә һәққидә тохталди

Пәйшәнбә күни ахшам вашингтонда турушлуқ хитай демократ ву хуңда әпәнди қурған лавгәй көргәзмиханисида 60"йилдин буян хитай коммунист һакмийитиниң зиянкәшликигә учраватқан уйғурлар" намлиқ көргәзмә ечилди.
Мухбиримиз ирадә
2009.11.13
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Urumqi-weqesi-we-Uyghurlar-korgezmisi-washingtonda-305.jpg Сүрәт, 12 - нойабир, вашингтонда турушлуқ хитай демократ ву хуңда әпәнди қурған лавгәй көргәзмиханисида ечилған "60 йилдин буйан хитай коммунист һакмийитиниң зийанкәшликигә учраватқан уйғурлар" намлиқ көргәзмидин бир көрүнүш.
RFA Photo / Irade

Көргәзмини америка уйғур бирләшмиси вә ву хуңда әпәндиләр бирлишип өткүзгән болуп, ечилиш мурасимиға нурғун кишиләр иштирак қилди. Көргәзминиң ечилиш мурасимида рабийә қадир ханим сөз қилди. У сөзидә уйғур диярида түрмидә йетиватқанларниң һәргизму җинайәтчи әмәсликини, уларниң пәқәтла өзиниң көз қарашлирини баян қилған, бир парчә шеир язған яки бир еғир һәқ гәп қилған кишиләр икәнликини ейтти.

Рабийә қадир ханимниң сөзи аяқлашқандин кейин, лавгәй фонди җәмийитиниң башлиқи вә бу қетимлиқ көргәзминиң уюштурғучилиридин бири болған ву хуңда әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ.

‏-- Ву хуңда әпәнди яхшимусиз, алди билән өзиңизни қисқичә тонуштуруп өткән болсиңиз?

‏-- Мән вухуңда болимән, мән тунҗи қетим 1960- йили хитай компартийиси тәрипидин қолға елинип 1979- йилиғичә 19 йил түрмидә ятқан. 19 Йилдин кейин қоюветилгәндин кейинму мән өзәмни йәнила әркинликкә чиққандәк һес қилмидим. Өзәмни кичик түрмидин чоң түрмигә чққандәкла һес қилип йүрдүм. 1985 - Йилиға кәлгәндә америка калифорнийә университетиниң тәклипи билән оқуш үчүн америкиға кәлдим. Кәлгәндин кейин оқуш билән пул тепиш билән болдум. 1990- Йилиған кәлгәндә мән америка дөләт мәҗлисидә хитай түрмилири һәққидә гуваһлиқтин өттүм. Улар мәндин сән хитайда түрмидә 19 йил йетипсән, сән хитайда қанчилик түрмә барлиқини, түрмилиридә қанчилик адәм йетиватқанлиқини биләмсән дәп сориди. Мән уларға мән билмәймән, һазирғичә һечким хитайниң түрмисидә зади қанчилик адәмниң йетиватқанлиқини билмәйду, дедим.

Шуниң билән мән буни билип беқишни арзу қилип, 1991 -йилиға кәлгәндә хитайға берип бу һәқтә издәндим. Хитайлар у чағда буни сезип қелип мени қара тизимликигә алған икән. Шуниң билән 2 - қетим йәни1995 - йили хитайға барғинимда улар мени тутувелип 15 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилди. Мән у чағда 2 айла түрмидә яттим. Чүнки мән америка пуқраси болғанлиқим үчүн улар мени амал йоқ қойивәтти.

Хитай мени наһайити тезла дүшмән дәп елан қилди. Мән өзәмгә өзәм сорап бақтим. Мән зади немә гунаһ қилдим. Мән адәм өлтүрдумму, зәһәр саттимму, банка булидимму? яқ, мән һечбирини қилмидим. Әмисә мениң гунаһим немә?
Хитай дәйду, мениң түрмәм америкиниң түрмидисидинму яхши дәп. Ундақ яхши болса немишқа уни көргили қоймайсән. Рас болса немишқа тәшвиқ қилмайсән. Әмәлийәттә хитай компартийиси қипқизил ялған гәп қилиду. Түрмә хитай һөкүмитиниң бастуруш миханизмиси. Хитайда һазирғичә 400 миңдин 500 миңғичә болған адәм түрмиләрдә ятти. Нурғун кишиләр түрмиләрдә өлди. Мән уларниң ичидики пәқәтла бири. Мән шундин бери хитай һөкүмитиниң түрмилиридики дәпсәндичиликләрни хәлқараға аңлитиш үчүн бу лавгәй фонди җәмийитини қуруп чиқтим.

‏-- Бу қетимқи көргәзмини ечиш арқилиқ силәр немә мәқсәткә йәтмәкчи болдуңлар?
 
‏-- Биз бу арқилиқ кишиләргә шинҗаңда икки хил беисм сияситиниң барлиқини демәкчи болдуқ. Бири, биңтуәниниң, йәнә бири, аптоном районлуқ һөкүмәтниң бесим сиясити. Мәйли немила болсун һәр иккилиси хитай компартийисиниң уйғурларға йүргүзүватқан бесим миханизмиси. Мәдәнийәт, етиқад, сиясий җәһәттин хитай һөкүмити нурғун бесим сиясиәтлирини елип барди. Буларниң һечбирини қобул қилғили болмайду. Хитай иқтисадий җәһәттин мәйли қанчилик тәрәққий қилған болушидин қәтийнәзәр, хитайниң бу қиливатқанлири һәммиси инсанлиққа хилап қилмишлар.

‏-- Ву хуңда әпәнди, һазирғичә бу көргәзмини көргәнләр немә дәйду, улар сиздин немиләрни сориди ?

‏-- Көргәзмини көргәнләр бу ишларни қәтий ашкарилаш керәкликини дейишватиду. Бир кишини мәдәний, диний, кишилик һоқуқлиридин мәһрум қилишниң қобул қилиш мумкин болмайдиған иш икәнликини дейишватиду.
 
‏-- Ву хуңда әпәнди, үрүмчи вәқәси йүз бәргәндин кейин кишиләр америка вә яврупа қатарлиқ дөләтләрниң хитайға йетәрлик бесим ишләтмигәнликини дейишиватиду, сиз буниңға қандақ қарайсиз ?

‏-- Бурунқи килинтон вә буш һөкүмитиниң һәммиси дегидәк асасән хитай билән иқтисадни тәрәққий қилдурушниңла гепини қилди. Әмди обама қандақ қилиду, мән һазирчә униңға бир нәрсә дийәлмәймән. Әгәр уму мушундақ усулни давам қилидиған болса, мән улардин шундақ бир нәрсини сораймән. Сабиқ совет иттипақи мәзгилидә америка башчилиқидики бу дөләтләр совет иттипақидәк бир алвасти дөләт билән тиҗарәт қилишқа, уларға пул беришкә, улардин мал елишқа болмайду,дегән идиғу? улар әнә шундақ һәр тәрәплимә бесимләрни ишлитип туруп бу дөләтни парчилиған идиғу. Һала бүгүнгә кәлгәндә, улар хитай билән тиҗарәт қилимиз, дәватиду. Хитай билән сабиқ совет иттипақиниң немә пәрқи бар иди. Иккиси охшашқу. Бу әмәлийәттә наһайитиму бир хата сиясәт. Бу дөләтләр һазир мана хитай иқтисадий җәһәттин капиталист дөләткә айланди, дәватиду. Лекин унтуп қалмаң, хитай буниң билән бирликтә һәрбий җәһәттинму күчләнди. Хитай һазир ташқи сиясәт қатарлиқ мәсилиләрдә америкиниң чишиға тәгмәй турған билән, һаман бир күн америкиниң аччиқини кәлтүриду. Чүнки у бир дектатур һакимийәт.
 
Биз көргәзмә җәрянида көргәзмини зиярәт қиливатқан бир америкилиқ ханимғиму микрафонимизни узаттуқ. У ханим бизгә көргәзмини көрүштин бурун өзиниң уйғурларни билмәйдиғанлиқини, әмма көргәзмидики уйғурларға аит материялларни көргәндин кейин билгәнликини вә буниңдин интайин һәйран қалғанлиқини ейитти.

‏-- Бу толиму өзгичә икән. Мән хитайда мусулманларниң яшайдиғанлиқини билмәйттим. Көргәзмидә уйғур аяллириниң вә балилириниң рәсимлирини көрдүм. Хитай һөкүмитиниң уйғурларға диний җәһәттин бесим қиливатқанлиқини уқтум. Буниңға һәйран қалдим. Мәнчә бу әһвалларни кишиләргә техиму көпрәк тәшвиқ қилиш керәк.

Бизниң зияритимизни қобул қилған ерк исимлик йәнә бир америкилиқ зиярәтчигиму микрафонимизни узаттуқ. У мундақ деди:

‏-- Мән уйғурлар тоғрилиқ җиқ нәрсә билимән. Чүнки мән инсан һәқ - һоқуқлири тоғрисида нурғун нәрсиләрни көргән идим. Мәнчә уйғурларниң инсан һәқлири очуқ - ашкара һалда дәпсәндә қилиниватиду. Болупму уйғур районида яз айлирида мәйданға кәлгән вәқәләрдә техиму шундақ болди. Булар һәқиқәтән кишини биарам қилидиған ишлар.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

 
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.